W licznych eksperymentach, po wykonaniu męczących zadań poznawczych, spacer po parku lub lesie zauważalnie skuteczniej przywracał uwagę niż spacer po miejskich ulicach. To właśnie te wyniki stały się podstawą teorii regeneracji uwagi Stephena i Rachel Kaplanów. Teraz badacz z Uniwersytetu Stanowego Ohio, Richard Jagacinski, zaproponował hipotezę matematyczną, która może wyjaśnić ten efekt poprzez mechanizm rozchodzącej się fali uwagi (travelling wave).
Zgodnie z nowym modelem, uwaga rozproszona może być przedstawiona jako fala rozchodząca się ze stałą prędkością, ale zdolna do zmiany swojej częstotliwości przestrzennej i czasowej. Kiedy człowiek znajduje się w rozległym naturalnym środowisku, długość fali wzrasta, a obie częstotliwości maleją. Tworzy to tryb wolniejszego postrzegania, charakterystyczny dla naturalnych krajobrazów z ich fraktalną strukturą, płynnymi przejściami i niespiesznymi rytmami.
W miejskim środowisku sytuacja jest odwrotna. Mnogość szybko zmieniających się obiektów, szyldów, transportu i sygnałów odpowiada wyższym częstotliwościom uwagi. Według hipotezy autora, właśnie takie wysokoczęstotliwościowe działanie wymaga dużych nakładów kontroli dowolnej i szybciej prowadzi do zmęczenia poznawczego.
Na poparcie swojego modelu Jagacinski wykorzystuje wyniki badań pokazujące, że przy stabilnej uwadze mózg wykazuje rytmiczne oscylacje w przybliżonym zakresie 3–8 Hz.
Dodatkowe wsparcie dają eksperymenty z wyszukiwaniem wzrokowym, gdzie człowiek jest w stanie jednocześnie przetwarzać kilka obiektów, co lepiej zgadza się z rozproszoną falową organizacją uwagi niż z wyobrażeniem o sekwencyjnym skanowaniu otoczenia.
Założenie o stałej prędkości rozchodzenia się fali pomaga również wyjaśnić znany efekt wizualny: przy powolnym ruchu obiektów postrzegamy je jako pojedynczą trajektorię, a przy zwiększeniu prędkości zaczynamy rozróżniać kilka niezależnych ruchomych obiektów. Autor interpretuje tę granicę jako naturalne ograniczenie prędkości działania uwagi skupionej.
Klasyczna teoria Kaplanów wyjaśniała regenerujące działanie przyrody takimi cechami, jak „miękki urok” (soft fascination), poczucie przestrzeni i tajemniczości. Nowy model proponuje przełożenie tych subiektywnych cech na parametry ilościowe. Zamiast trudnego do zmierzenia uczucia „uroku”, pojawia się wielkość potencjalnie mierzalna – częstotliwość czasoprzestrzenna fali uwagi.
Wyobraźmy sobie kręgi na powierzchni spokojnego jeziora. Im dłuższe fale, tym wolniej przechodzą przez wodę i tym spokojniej postrzegany jest ruch. Analogicznie, naturalne krajobrazy mogą przełączać uwagę w tryb niższej częstotliwości, pozwalając na zmniejszenie obciążenia systemów kontroli dowolnej. Natomiast nasycone środowisko miejskie utrzymuje wyższe częstotliwości przełączania uwagi, co sprzyja akumulacji zmęczenia poznawczego.
Jeśli ten model znajdzie potwierdzenie eksperymentalne, może on stać się ważnym krokiem w kierunku ilościowego opisu tego, jak cechy środowiska wpływają na uwagę i subiektywne postrzeganie. Otworzy to nowe możliwości nie tylko dla badań nad świadomością, ale także dla projektowania środowiska miejskiego, programów rehabilitacji poznawczej i regeneracji po długotrwałej pracy z urządzeniami cyfrowymi.
