De Europese Commissie heeft officieel een aanbesteding uitgeschreven voor de bouw van zeven gigafabrieken voor kunstmatige intelligentie (AI) op het grondgebied van de EU. Dit initiatief, met een geschatte totale investering van ongeveer 30 miljard euro, is bedoeld om de digitale afhankelijkheid van Europa van de VS en China te verminderen door een soevereine infrastructuur te creëren voor het trainen van geavanceerde AI-modellen. Het ambitieuze plan wordt echter nu al geconfronteerd met uitdagingen op het gebied van budgettaire financiering en technologische onafhankelijkheid.
Wat zijn AI-gigafabrieken en wat is de context?
AI-gigafabrieken zijn grootschalige rekencentra, uitgerust met de nieuwste gespecialiseerde chips. Hun belangrijkste taak is het leveren van rekenkracht voor het trainen van de volgende generatie kunstmatige intelligentie-technologieën, waaronder grote taalmodellen (LLM's) die in staat zijn triljoenen data-eenheden te verwerken.
Dit project vormt een cruciaal onderdeel van de EU-strategie om technologische soevereiniteit te waarborgen. De wereldwijde race om de krachtigste AI-modellen te ontwikkelen, die zowel economische als defensiebelangen dienen, heeft al geleid tot een actieve uitrol van vergelijkbare infrastructuur in de VS en China. Als reactie hierop kondigde voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen reeds in februari 2025, tijdens de AI Action-top in Parijs, een plan aan voor de oprichting van Europese gigafabrieken, daarbij parallellen trekkend met het succesvolle wetenschappelijke samenwerkingsmodel dat bij CERN is gerealiseerd.
Financiering: ambities en budgettaire realiteit
De totale investering in het project wordt geschat op 30 miljard euro, al heeft de financieringsstructuur aanzienlijke veranderingen ondergaan. Oorspronkelijk sprak de Europese Commissie over 20 miljard euro aan publieke middelen, maar uiteindelijk is het aandeel van publieke financiering teruggebracht tot ongeveer een derde van het totale bedrag.
De verdeling van de middelen ziet er als volgt uit:
- Ongeveer 5 miljard euro wordt toegewezen door Brussel (Europese Commissie);
- Ongeveer 5 miljard euro zal worden toegevoegd door de regeringen van de EU-lidstaten die het initiatief ondersteunen;
- De resterende 20 miljard euro moet worden ingebracht door private investeerders.
Binnen het huidige EU-budget kan overigens slechts 1 miljard euro aan verplichtingen worden aangegaan. De overige middelen worden verwacht uit het volgende Meerjarig Financieel Kader (MFK), waarvan de voorwaarden nog steeds het onderwerp zijn van gespannen interstatelijke onderhandelingen.
In ruil voor publieke investeringen krijgen de EU en de deelnemende landen een proportioneel deel van de toegang tot de rekenkracht. Deze middelen kunnen naar goeddunken van de autoriteiten worden ingezet voor overheidsprojecten, onderzoekscentra en AI-laboratoria. Alle operationele kosten zullen echter voor rekening komen van private exploitanten, die de financiële duurzaamheid van de projecten moeten waarborgen door diensten te commercialiseren, rekening houdend met de hoge wereldwijde vraag en het tekort aan AI-capaciteiten.
Geografie van het project en de belangstelling van de industrie
Het initiatief heeft aanzienlijke weerklank gevonden in de sector: 76 bedrijven hebben al voorlopige interesse getoond in het indienen van aanvragen. Om tegemoet te komen aan de vraag van de private sector en een eerlijke geografische spreiding van de infrastructuur te garanderen, heeft de Europese Commissie haar oorspronkelijke plannen uitgebreid van 4-5 naar 7 gigafabrieken.
Tien landen hebben al aangegeven de faciliteiten op hun grondgebied te willen huisvesten: Duitsland, Italië, Frankrijk, Polen, Tsjechië, Denemarken, Finland, Griekenland, Portugal en Spanje. De deelnamevorm kan zowel nationaal als multinationaal zijn (in de vorm van consortia), hoewel Frankrijk al heeft aangegeven de intentie te hebben om zelfstandig te opereren.
Uitdagingen en kritiek
Ondanks de omvang wordt het project vanuit verschillende oogpunten bekritiseerd:
1. Vertragingen: De Europese Commissie wordt verweten de uitvoering van het initiatief herhaaldelijk te hebben uitgesteld, wat de verklaarde urgentie om de VS en China in te halen ondermijnt.
2. Budgettaire scheefgroei: Het risico bestaat dat grootschalige infrastructuurprojecten uiteindelijk alleen worden gerealiseerd in lidstaten met de grootste budgetten, wat de technologische kloof binnen de EU zelf zou kunnen verdiepen.
3. Afhankelijkheid van buitenlandse chips: Hoewel de EU naar soevereiniteit streeft, is zij nog steeds genoodzaakt te vertrouwen op buitenlandse hardwareleveranciers. Om dit risico te beperken, heeft de Europese Commissie intentieverklaringen ondertekend met drie grote chipproducenten: Nvidia, AMD en Qualcomm. Bovendien zijn speciale maatregelen ter voorkoming van technologische afhankelijkheid van één enkele leverancier opgenomen in de evaluatiecriteria voor de aanvragen.
"We begrijpen heel goed dat we de Europese capaciteiten willen uitbreiden, maar tegelijkertijd moeten we erkennen dat we nu al met AI aan de slag moeten. Het gaat erom de juiste balans te vinden," aldus de Europese Commissie.
Implementatietermijnen
De aanbestedingsprocedure is opgesplitst in twee opeenvolgende fasen, wat een geleidelijke uitbreiding van de capaciteit over de komende zes en een half jaar mogelijk maakt. Volgens het huidige tijdschema moeten succesvolle consortia begin 2027 starten met de fysieke bouw van de gigafabrieken, en de volledige ingebruikname is gepland voor medio 2028.
