Stel je een doorzichtige kubus voor. Daarin bevindt zich een gewoon stedelijk kruispunt. Mensen steken de weg over, auto's rijden voorbij, iemand in een rode jas steekt via het zebrapad over. Maar als je die kubus draait, verandert het beeld. De figuren rekken zich uit tot lange, wonderlijk gebogen sporen. De mens loopt niet meer — hij wordt één doorlopende band, die aan het ene uiteinde van de kubus begint en aan het andere eindigt. Zijn hele traject bestaat gedurende enkele seconden tegelijkertijd.
Precies zulke filmpjes gingen de afgelopen dagen razendsnel rond op het net. Een van de meest opvallende is het werk van Bradley Tangonan. In het doorzichtige volume is te zien hoe voorbijgangers veranderen in dunne, kronkelige draden. Een ander filmpje toont aquariumvissen: hun bewegingen vormen samen gouden spiralen die zich door de hele ruimte van de kubus uitstrekken. De tijd houdt hier op een pijl te zijn. Ze wordt een richting, even werkelijk als lengte, breedte en hoogte.
De natuurkunde beschrijft de wereld al lang precies zo. In Einsteins speciale relativiteitstheorie vormen ruimte en tijd één enkel vierdimensionaal continuüm — de ruimtetijd. Gebeurtenissen 'gebeuren' niet en verdwijnen niet. Ze bevinden zich eenvoudigweg op verschillende punten van dat continuüm. Het leven van ieder van ons is een wereldlijn: een ononderbroken kromme die begint op het moment van de geboorte en eindigt op het moment van de dood. Vanuit het gezichtspunt van de vier dimensies ben je al volledig 'getekend' — van de eerste kreet tot de laatste ademteug.
Dit idee staat bekend als het block-universum, of eternalisme. Verleden, heden en toekomst bestaan in gelijke mate. Wat wij 'nu' noemen, is slechts een doorsnede die ons bewustzijn uit het geheel licht. Einstein merkte ooit op dat het verschil tussen verleden, heden en toekomst niet meer is dan een hardnekkig blijvende illusie. Visualisaties zoals die nu op het net rondgaan, maken die gedachte bijna tastbaar.
Interessant is dat dergelijke technieken allesbehalve van gisteren zijn. Al in 2012 presenteerden de onderzoekers Cuong Nguyen, Yuzhen Niu en Feng Liu de 'Video Summagator' — een interface die video omvormde tot een driedimensionale kubus waarin tijd de derde as wordt. Nog eerder bestonden er slit-scanmethoden en experimenten met 'volumetrische cinema'. De hedendaagse filmpjes hebben deze ideeën simpelweg helderder en toegankelijker gemaakt, met behulp van gewone video-opnamen en moderne visualisatietools.
Wanneer je naar zo'n beeld kijkt, bekruipt je een vreemd gevoel van herkenning. Alsof de hersenen even buiten de vertrouwde stroom treden. We zijn gewend het leven beeldje voor beeldje te beleven. Hier ontvouwt de hele film zich in één keer. Elke stap, elke trilling, elke hoofdbeweging is al 'opgenomen' in de structuur van de kubus. En tegelijk kun je de kubus draaien, vanuit verschillende hoeken bekijken, 'doorsnijden' en naar binnen kijken.
Natuurlijk is dit slechts een projectie. De werkelijke vierdimensionale ruimtetijd is niet direct waar te nemen — onze hersenen en onze ogen zijn gemaakt voor drie dimensies. Maar zelfs zo'n schaduw laat de omvang voelen. Als alles al 'is', wat betekent beweging dan nog? Waarom ervaren wij het verstrijken van de tijd? Deze vragen blijven open. De natuurkunde geeft een wiskundige beschrijving, en het bewustzijn blijft koppig het leven ervaren als een verhaal dat nog wordt geschreven.
De filmpjes blijven zich verspreiden en roepen de meest uiteenlopende reacties op — van bewondering tot lichte duizeligheid. De een ziet er een bevestiging van de relativiteitstheorie in, de ander een hint naar iets groters. Hoe dan ook doen ze één belangrijk ding: ze dwingen je stil te staan en de vertrouwde wereld anders te bekijken. Even verandert de gewone stroom van de tijd in een roerloos, maar oneindig complex volume, waarin wij allen al volledig aanwezig zijn.
