Trong những năm gần đây, nhà tâm lý học nhận thức Donald Hoffman, nổi tiếng với những ý tưởng táo bạo về bản chất của nhận thức, lại một lần nữa thu hút sự chú ý của cộng đồng khoa học. Giáo sư danh dự tại Đại học California, Irvine, tác giả của nhiều công trình về thị giác và tâm lý học tiến hóa, cùng với nhà hóa thần kinh Andrew Gallimore, đã đề xuất một giả thuyết có khả năng lật đổ những quan niệm quen thuộc về ý thức và thực tại.
Theo cách tiếp cận của họ, các chất như DMT (dimethyltryptamine) không chỉ gây ảo giác mà còn tạm thời thay đổi «tai nghe không gian-thời gian» của chúng ta – một giao diện nhận thức đặc biệt, qua đó bộ não kiến tạo nên thực tại hàng ngày. Kết quả của sự thay đổi này, các nhà khoa học khẳng định, cho phép «nhìn thấy» các tác nhân có ý thức, những đối tượng mà trong trạng thái bình thường nằm ngoài phạm vi cảm quan của chúng ta. Đây không phải là huyền bí, mà là một giả thuyết khoa học có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm.
Hoffman từ lâu đã phát triển lý thuyết cho rằng sự tiến hóa đã điều chỉnh nhận thức của chúng ta không phải để phản ánh chính xác thực tại khách quan, mà là để sinh tồn. Chúng ta không nhìn thế giới «như nó vốn có», mà là một mô hình đơn giản hóa – giống như màn hình nền của máy tính, nơi các biểu tượng che giấu các quy trình phức tạp. Bài phát biểu TED nổi tiếng của ông hơn mười năm trước đã đặt nền móng cho những ý tưởng này: cây cối, bầu trời, thậm chí cả cơ thể chúng ta – tất cả đều là những biểu tượng tiện lợi, chứ không phải là sự thật cơ bản. Giờ đây, các nhà nghiên cứu đi xa hơn, cho rằng các chất hướng thần nhất định có thể tạm thời tắt hoặc điều chỉnh lại giao diện này.
Cuộc trò chuyện giữa Hoffman và Gallimore trong khuôn khổ Trace Institute là một bước tiến quan trọng trong việc phát triển chủ đề. Các nhà khoa học thảo luận về cách DMT có thể mở ra khả năng tiếp cận các hình thức ý thức khác, tồn tại độc lập với không-thời gian quen thuộc của chúng ta. Đây không phải là khẳng định về sự «hiện thực» của các thực thể theo nghĩa đen, mà là đề xuất kiểm chứng giả thuyết: nếu các tác nhân như vậy tồn tại, thì sự tương tác của chúng phải có thể nghiên cứu khoa học – thông qua các thí nghiệm có kiểm soát, chụp ảnh thần kinh và phân tích so sánh các báo cáo.
Sự quan tâm đến các câu hỏi tương tự đang gia tăng. Các nền văn hóa truyền thống từ lâu đã mô tả cuộc gặp gỡ với «những linh hồn giúp đỡ» trong các nghi lễ, và các nghiên cứu hiện đại về psychedelic cho thấy những mô hình trải nghiệm nhất quán. Tuy nhiên, Hoffman và Gallimore nhấn mạnh sự cần thiết của phương pháp khoa học nghiêm ngặt: không suy đoán, chỉ có những dự đoán có thể kiểm chứng. Công trình của họ có sự tương đồng với các nghiên cứu về ý thức, với những cái tên như Karl Friston, người nghiên cứu các nguyên lý năng lượng tự do và suy luận Bayes trong não bộ.
Mặc dù giả thuyết vẫn còn ở giai đoạn đề xuất, nó đã khơi mào các cuộc tranh luận sôi nổi giữa các nhà thần kinh học, triết gia và nhân chủng học. Nếu giả thuyết này được xác nhận, nó có thể thay đổi căn bản sự hiểu biết không chỉ về các chất psychedelic mà còn về chính bản chất của ý thức: có lẽ, chúng ta không phải là những người quan sát cô lập trong một vũ trụ cơ học, mà là một phần của một mạng lưới rộng lớn hơn các quá trình có ý thức.
Diễn biến hứa hẹn sẽ rất hấp dẫn. Các bước tiếp theo – lên kế hoạch cho các thí nghiệm cho phép phân biệt các sản phẩm phụ hóa thần kinh với các tín hiệu tiềm năng thực sự từ bên ngoài. Khoa học đang chậm rãi nhưng chắc chắn tiến tới những nơi trước đây chỉ có truyền thuyết và kinh nghiệm cá nhân ngự trị. Liệu DMT có phải là chìa khóa mở ra những chân trời nhận thức mới – thời gian và sự kiểm chứng cẩn thận sẽ trả lời.
