In een petrischaal begonnen huidcellen van een zestigjarige donor plotseling te delen en collageen te produceren alsof ze dertig jaar oud waren. Een Japanse onderzoeksgroep heeft aangetoond dat kortstondige blootstelling aan Yamanaka-factoren de epigenetische markers die de biologische leeftijd van cellen bepalen kan omkeren, zonder ze te transformeren in stamcellen.
Deze waarneming is juist nu cruciaal, nu tientallen laboratoria proberen celverjonging uit de reageerbuis naar de klinische praktijk te brengen. Als het lukt om deze methode veilig te maken voor een volledig organisme, ontstaat er een mogelijkheid voor lokale huidverjonging en wellicht ook voor andere weefsels, zonder het risico op oncologische complicaties die volledige herprogrammering tot nu toe verhinderden.
De voorgeschiedenis van dit onderzoek begon in 2006 met de ontdekking van Yamanaka: vier transcriptiefactoren konden volwassen cellen terugbrengen naar een pluripotente staat. Deze volledige cyclus nam echter weken in beslag en bracht een aanzienlijk risico op tumorvorming met zich mee. De Japanse onderzoekers verkortten de blootstellingstijd tot enkele dagen en voegden een nauwkeurige tijdscontrole toe, zodat de cellen hun weefselspecifieke identiteit behielden.
Een vergelijking met andere methoden laat zien dat men er hier in geslaagd is het grootste probleem te omzeilen: volledige dedifferentiatie maakt een cel 'vergeetachtig' en vatbaar voor ongecontroleerde groei. Gedeeltelijke herprogrammering behoudt daarentegen de identiteit van de fibroblast, terwijl de epigenetische klok volgens de Horvath-methode met ongeveer drie decennia wordt teruggezet. Vooralsnog zijn de gegevens in vitro verkregen bij een beperkt aantal donoren, waardoor de vertaling naar een levend organisme een open vraag blijft.
Stel je een oude magneetband voor die voorzichtig enkele minuten wordt teruggespoeld: de muziek klinkt helderder, maar de band zelf verandert niet in een blanco spoel. Zo werkt het ook hier: epigenetische 'krassen' worden gladgestreken, terwijl de cel zijn normale functies binnen de huid blijft uitvoeren.
De belangrijkste les van dit experiment is niet de belofte van eeuwige jeugd, maar het inzicht dat veroudering niet louter een opeenhoping van schade is, maar voor een groot deel een omkeerbare verandering in het uitleesprogramma van het DNA. De toekomst zal moeten uitwijzen of ditzelfde principe kan worden toegepast op andere weefsels zonder dat hun gespecialiseerde functies verloren gaan.
