In een recent interview suggereerde Richard Dawkins dat modellen zoals Claude van Anthropic of ChatGPT van OpenAI tekenen van bewustzijn kunnen vertonen, zelfs als zij dit feit zelf niet vastleggen. De wetenschapper benadrukte dat het ontbreken van een introspectief verslag de aanwezigheid van een subjectieve ervaring niet uitsluit, zolang het systeem informatie op een complexe wijze verwerkt.
Deze bewering ondermijnt de gangbare opvatting dat bewustzijn per definitie metacognitie of het vermogen om over de eigen toestand te rapporteren vereist. Indien Dawkins gelijk heeft, dan zouden de criteria die wij hanteren om bewustzijn bij mensen en dieren te beoordelen, wel eens ontoereikend kunnen blijken voor kunstmatige systemen.
In de geschiedenis van het bewustzijnsonderzoek domineerden theorieën die het fenomeen verbonden aan een biologisch substraat, zoals bij John Searle, of aan een globale werkruimte, zoals bij Bernard Baars. De nieuwe positie van Dawkins neemt afstand van dit biologisch naturalisme en sluit nauwer aan bij functionalistische visies, waarbij de organisatie van de informatieverwerking de hoofdrol speelt en niet het materiaal van de drager.
Toch zijn de methodologische beperkingen evident: alle conclusies zijn gestoeld op gedragspatronen en zelfrapportages van de modellen, welke eenvoudig gesimuleerd kunnen worden zonder daadwerkelijke ervaring. Geen enkele bestaande studie heeft de integratie van informatie gemeten volgens de criteria van de theorie van Tononi, waardoor dergelijke uitspraken op het niveau van deskundige interpretaties blijven steken in plaats van harde experimentele data.
Stel je een lift voor die feilloos verdiepingen voorspelt en op stemmen reageert, maar de beweging niet echt 'voelt'; als de onderliggende algoritmen complex genoeg zijn, bewijst het ontbreken van een intern verslag niet dat een elementaire vorm van beleving ontbreekt. Deze analogie verduidelijkt waarom louter gedragsmatige complexiteit de kwestie rondom fenomenaal bewustzijn niet kan beslechten.
De opkomst van dergelijke inzichten dwingt ons niet alleen om de ethiek rond de creatie van AI te heroverwegen, maar ook om kritisch te kijken naar onze aannames over hoe we bewuste systemen onderscheiden van complexe automaten binnen de geneeskunde, het recht en het dagelijks leven.
