Chuyện gì sẽ xảy ra khi một tác phẩm nghệ thuật không còn là đối tượng để chiêm ngưỡng thuần túy mà trở thành một người bạn đồng hành trong cuộc đối thoại tương tác?
Câu hỏi đó bất chợt nảy ra khi ta bắt gặp dự án của Jack White — "Ukelele Joe", một sê-ri các tác phẩm điêu khắc mạ crôm tương tác, được giới thiệu tại triển lãm đầu tay mang tên Jack White: These Thoughts May Disappear tại Newport Street Gallery ở Luân Đôn. Đây là buổi giới thiệu công khai quy mô lớn đầu tiên về các sáng tạo thị giác của ông, vốn đã được tích lũy trong hơn 30 năm qua tại các xưởng nghệ thuật và ga-ra của mình.
Thoạt nhìn, đây là một bức tượng mạ crôm ấn tượng mang hình dáng của một nhân vật nhân hóa. Nhưng mục đích thực sự của nó chỉ được hé lộ vào khoảnh khắc tương tác. Khách tham quan được mời bước tới gần tai của bức tượng và nói vài lời. Ngay lập tức, giọng nói sẽ vọng lại — được khuếch đại, mang âm hưởng của tiếng vang và phát ra từ chính khuôn miệng của tác phẩm nghệ thuật. Từ đó, một cuộc đối thoại kỳ lạ giữa con người, không gian và âm thanh được hình thành.
Một câu chuyện được ấp ủ qua nhiều năm
Hình ảnh Ukelele Joe đã đồng hành cùng White trong suốt nhiều năm. Phiên bản đầu tiên của dự án được làm từ thạch cao vào đầu những năm 2010. Ngay từ lúc đó, tác giả đã bị thu hút bởi ý tưởng tạo ra một không gian tương tác đặc biệt giữa con người và âm thanh — ông muốn tạo ra một vật thể không chỉ đơn thuần là phát lại âm thanh, mà trở thành trung gian giữa giọng nói và sự phản chiếu của nó.
Theo thời gian, ý tưởng này ngày càng trở nên phức tạp hơn. Nhóm thực hiện đã thử nghiệm với nhiều hệ thống khuếch đại và cấu trúc âm thanh dựa trên thiết kế loa phóng thanh truyền thống để tìm cách khiến phản hồi trở nên sống động và biểu cảm hơn. Sau đó, một ý tưởng mới nảy ra: nếu giọng nói quay trở lại ngay lúc phát âm, tại sao không cho phép nó du hành xuyên thời gian? Vì vậy, bên trong bức tượng đã xuất hiện một hệ thống dựa trên bàn đạp hiệu ứng Troika Delay — một công cụ được phát triển bởi Third Man Hardware (nhãn hiệu thu âm của White, thành lập năm 2001) phối hợp với công ty JHS Pedals. Bàn đạp này cho phép thêm độ trễ và tiếng vang đa tầng vào giọng nói, tạo cảm giác như đang đối thoại với chính quá khứ của mình.
Song song đó, quá trình hiện thực hóa vật lý cho dự án cũng được bắt đầu: phần đế in 3D, lớp sơn lót nhiều lớp, vô số thử nghiệm với lớp phủ crôm và việc tìm kiếm hình thái có thể truyền tải cảm giác về một thực thể công nghệ đến từ tương lai. Nhưng dần dần, người ta hiểu ra rằng điều quan trọng nhất ở đây hoàn toàn không nằm ở chất liệu của bức tượng.
Điều cốt lõi chính là những gì diễn ra giữa tác phẩm và người tham quan.
Giọng nói như một chất liệu nghệ thuật
Hầu hết các tác phẩm nghệ thuật tồn tại độc lập với người xem. Một bức tranh vẫn là bức tranh ngay cả trong một bảo tàng vắng bóng người. Một bức tượng vẫn là bức tượng ngay cả khi không ai để mắt tới. Với Ukelele Joe, mọi thứ lại khác. Thiếu đi giọng nói của con người, tác phẩm sẽ mãi dang dở, ngủ quên. Chính sự hiện diện của con người đã đánh thức nó.
Mỗi vị khách mang đến cho tác phẩm ngữ điệu, tâm trạng và những ngôn từ độc nhất của riêng họ. Do đó, không có trải nghiệm tương tác nào lặp lại giống hệt nhau. Người thì đọc một bài thơ, người thì chỉ cười vang, người lại kể một câu chuyện về cuộc đời mình. Mỗi lần như vậy, bức tượng lại trở thành một điều gì đó mới mẻ.
Theo một nghĩa nào đó, chất liệu của nghệ thuật ở đây không phải là kim loại hay nhựa.
Đó chính là sự hiện diện của con người.
Tiếng vang như một tấm gương soi chiếu cuộc đời
Trong vật lý, tiếng vang là sóng âm phản xạ trở lại nguồn phát của nó. Nhưng nó cũng mang một ý nghĩa triết học sâu sắc, điều này không phải ngẫu nhiên mà cộng hưởng với trực giác của con người.
Chúng ta liên tục gửi gắm những suy nghĩ, lời nói, cảm xúc và dự định của mình vào thế giới — giống như những vòng sóng lan tỏa từ một viên đá ném xuống mặt hồ. Chúng đi xa hơn cả khoảnh khắc chúng ra đời, chạm đến những người khác, những sự kiện và không gian khác, để rồi một ngày nào đó quay trở lại với chúng ta trong một hình thái hoàn toàn mới.
Đôi khi là sự hỗ trợ. Đôi khi là nguồn cảm hứng. Đôi khi là một cuộc gặp gỡ bất ngờ. Đôi khi là một bài học không mấy dễ chịu.
Tác phẩm Ukelele Joe làm cho quá trình trừu tượng này trở nên hữu hình và có thể nghe thấy theo đúng nghĩa đen. Một người phát ra âm thanh — và ngay giây phút đó sẽ nghe thấy sự biến đổi của nó. Giọng nói đi qua không gian, phản xạ lại và đạt được một phẩm chất mới, vừa là của mình vừa như xa lạ. Trong đó, ta có thể thấy một ẩn dụ tuyệt đẹp về chính cuộc sống.
Mỗi chúng ta đều không ngừng tạo ra tiếng vang của riêng mình — không chỉ bằng giọng nói, mà còn bằng hành động, suy nghĩ, sự chú tâm, thái độ đối với thế giới và những rung động mà ta mang vào không gian xung quanh. Và khi đó, một câu hỏi đơn giản nhưng sâu sắc nảy sinh: chúng ta đang ngân lên rung động nào trong khoảnh khắc này?
Bởi vì chính tần số đó có thể được không gian phản chiếu lại vào một ngày nào đó — không nhất thiết phải ở cùng một dạng và không nhất thiết phải thông qua cùng những con người hay sự kiện đó, mà thông qua một trạng thái tương đồng và một bước sóng có sự kết nối. Giống như cuộc đời vẫn luôn dẫn dắt một cuộc đối thoại thầm lặng với chúng ta bằng ngôn ngữ của sự cộng hưởng và phản chiếu.
Khi nghệ thuật bắt đầu biết lắng nghe
Đặc điểm khác biệt nhất của Ukelele Joe nằm ở chỗ bức tượng này không đòi hỏi bạn phải ngưỡng mộ nó. Nó không yêu cầu bạn phải nhìn ngắm nó. Nó mời gọi bạn bước vào một cuộc đối thoại thực thụ.
Đa số các tác phẩm nghệ thuật nói với chúng ta thông qua hình dáng, màu sắc và bố cục, giảng giải bằng vẻ đẹp tĩnh lặng của chúng. Tác phẩm này bắt đầu bằng việc lắng nghe. Nó chờ đợi giọng nói của bạn. Nó được tạo ra để nghe thấy bạn.
Có lẽ đó chính là lý do tại sao dự án này lại tạo ra sự phản hồi cảm xúc mạnh mẽ như vậy đối với công chúng. Nó nhắc nhở người xem về một sự thật đã bị lãng quên: sáng tạo không chỉ là khả năng bộc lộ bản thân, đưa ý tưởng của mình ra thế giới. Đó còn là — và có lẽ trước hết là — khả năng lắng nghe. Lắng nghe người khác. Lắng nghe không gian xung quanh mình. Và đôi khi, là lần đầu tiên nghe thấy chính mình, nguyên bản như mình vốn là, nhưng được nghe qua sự phản chiếu.
Sự kiện này đã thêm điều gì vào thanh âm của hành tinh?
Nếu nhìn rộng hơn, Ukelele Joe nhắc nhở chúng ta rằng âm thanh không chỉ là một sóng vật lý có thể đo được bằng dao động ký. Âm thanh là biểu tượng của sự kết nối, là ngôn ngữ của sự cộng hưởng bao trùm khắp vũ trụ.
Tất cả những gì chúng ta mang lại cho thế giới này — mỗi lời nói, mỗi hành động, mỗi cử chỉ tử tế và mỗi khoảnh khắc giận dữ — đều tiếp tục hành trình của mình và một ngày nào đó sẽ quay trở lại với chúng ta bằng một âm thanh mới. Chính vì vậy, chất lượng của sự điều chỉnh nội tại trong mỗi người lại mang ý nghĩa quan trọng đến thế.
Âm thanh của một người càng gần với trạng thái của một trái tim rộng mở, sự biết ơn, niềm tin và sự trọn vẹn nội tại, thì sự cộng hưởng với cuộc sống xung quanh càng dễ dàng nảy sinh. Và khi đó, thế giới không còn được cảm nhận như một tập hợp của những sự kiện và va chạm ngẫu nhiên. Nó bắt đầu hé lộ như một trường kết nối thống nhất, nơi mỗi rung động đều tìm thấy phản hồi của mình, mỗi tiếng nói sớm muộn gì cũng được lắng nghe.
Các truyền thống cổ xưa và các hệ thống tri thức hiện đại đều gặp nhau tại điểm này: thế giới không phải là một cỗ máy vô hồn, mà là một thực thể sống động, phản ứng nhạy bén. Có lẽ, đây chính là điều mà nhiều nền văn hóa gọi là Cội nguồn, hay nguồn gốc của tâm thức — một không gian nơi sự tách biệt giữa chủ thể và khách thể biến mất, và vạn vật hữu hình lại được cảm nhận như một phần của dòng chảy sự sống thống nhất, nơi mỗi tiếng nói đều quan trọng, mỗi tiếng vang đều có ý nghĩa.
