Trước hết, nước cất lên tiếng.
Rồi vào chuyển động của nó hòa nhập tiếng lau sậy và chim chóc, đoàn tàu chở hàng và tiếng gầm của cây cầu đường bộ, tiếng chuông, hội chợ, sân vận động bóng đá, khu công nghiệp xa xăm và tiếng kêu của những con hải cẩu xám.
Không một người tham gia nào biết bản tổng phổ chung. Không ai chờ hiệu lệnh của nhạc trưởng. Nhưng cùng nhau, họ tạo nên một tác phẩm được trình diễn không ngừng nghỉ — bởi thủy triều, gió, các sinh vật sống, thành phố và thời gian.
Nghệ sĩ âm thanh người Anh Chris Watson đã nghe thấy nơi cửa sông Humber không phải âm nền cho đời sống con người, mà là âm nhạc độc lập của không gian. Tác phẩm của ông Trent Falls mời gọi ta lên đường theo dòng nước đang rút — từ nơi gặp gỡ của hai con sông cho tới Biển Bắc.
Dòng sông trở thành bản tổng phổ
Từ 11 đến 15 tháng Chín năm 2026 sắp đặt không gian Trent Falls đã vang lên trong tòa nhà của trạm thủy điện Wapping xưa ở Luân Đôn. Buổi trình diễn nằm trong chương trình The Art of Sound và diễn ra trong khuôn khổ London Design Festival.
Tòa nhà lịch sử, được xây dựng vào năm 1890 và đóng cửa với công chúng suốt mười năm, đã mở lại cửa. Biến thành một nhạc cụ cộng hưởng khổng lồ, trạm đón nhận hai sắp đặt không gian: tác phẩm của Max Cooper và Trent Falls. Hệ thống L-Acoustics cho phép âm thanh của cửa sông di chuyển quanh người nghe — chúng tiến lại gần, tan biến nơi xa, xuyên qua không gian và xuất hiện từ một phía bất ngờ.
Tuy nhiên, cần nói rõ: trước mắt chúng ta không phải là buổi ra mắt một tác phẩm hoàn toàn mới. Trent Falls ban đầu được sáng tác cho chương trình văn hóa Hull UK City of Culture 2017. Điều mới mẻ là sự trở lại của nó trong một không gian mới và ở một quy mô âm thanh hoàn toàn mới — gần mười năm sau.
Tác phẩm của Chris Watson không hề lỗi thời. Ngược lại, ngày nay ý tưởng của nó còn vang lên rõ ràng hơn: khi con người đã quen nhìn thế giới qua màn hình, nghệ sĩ mời gọi ta nhắm mắt lại và lắng nghe rằng không gian chưa bao giờ im lặng.
Hành trình theo con nước lớn
Lộ trình bắt đầu từ Trent Falls — nơi sông Trent và sông Ouse hợp lưu thành cửa sông Humber, một trong những dòng nước lớn nhất và có ý nghĩa sinh học quan trọng bậc nhất miền bắc nước Anh.
Từ đây, âm thanh đi theo con nước ròng ra Biển Bắc.
Trước hết, người nghe lạc vào giữa đám lau sậy của khu bảo tồn Faxfleet. Trong không khí vang lên tiếng chim, rồi tiếng gầm của đoàn tàu chở hàng chạy ngang qua gần trạm tín hiệu Oxmardyke đã biến mất cắt ngang tấm vải tự nhiên ấy.
Xa hơn, dòng nước chảy dưới cầu Humber. Những mối nối giãn nở vì nhiệt của nó rầm vang dưới bánh xe ô tô, và bản thân công trình khổng lồ ấy bắt đầu ngân lên như một nhạc cụ gõ công nghiệp.
Dần dần, tiếng nói của Hull hòa vào bản nhạc: tiếng reo hò của khách tham quan hội chợ, tiếng chuông nhà thờ chính tòa và tiếng gầm của cổ động viên trong trận đấu trên sân nhà tại sân vận động Craven Park.
Rồi cửa sông mở rộng ra. Chim chóc kiếm ăn trên những bãi bùn, và tiếng của chúng hòa lẫn với những âm thanh xa xăm từ khu công nghiệp Saltend Chemicals Park.
Cuối cùng, dòng nước chạm tới Spurn Point — dải đất hẹp vươn dài ra biển. Ở đây, xuyên qua tiếng sóng vỗ, vọng đến những tiếng kêu ngân dài của hải cẩu xám.
Dòng sông kết thúc, nhưng âm nhạc của nó vẫn tiếp tục nơi Biển Bắc.
Chris Watson: người lắng nghe, chứ không phải người quan sát
Chris Watson là một trong những bậc thầy ghi âm hiện trường nổi tiếng nhất thế giới. Năm 1973, ông trở thành một trong ba người sáng lập nhóm nhạc thử nghiệm Cabaret Voltaire — tập thể tiên phong đến từ Sheffield, chuyên khám phá âm thanh điện tử và phê phán chính trị. Về sau, Watson rời bỏ âm nhạc và từ năm 1981 cống hiến cho một nghệ thuật hoàn toàn khác: ghi lại tiếng động vật, các hiện tượng tự nhiên và những cảnh quan âm thanh.
Công việc của ông với BBC đã trở thành huyền thoại. Ông thu âm phần thiết kế âm thanh cho các phim của David Attenborough, giành bốn giải BAFTA cho âm thanh xuất sắc nhất trong phim tài liệu. Nhưng Watson không chỉ dừng ở việc ghi chép âm thanh. Ông dựng những bản ghi hiện trường như một nhà soạn nhạc, khai mở kịch tính của một nơi chốn — chuyển động, ký ức và nhịp điệu nội tại của nó.
Đối với Trent Falls tư liệu được thu thập suốt gần hai năm. Điều này cho phép kết nối trong cùng một hành trình những mùa khác nhau, những điều kiện thời tiết và trạng thái của nước khác nhau. Tác phẩm không phải là bản ghi liên tục của một ngày. Nó nén thời gian và khoảng cách, biến cửa sông thành một câu chuyện âm thanh.
Âm nhạc hay tài liệu?
Liệu có thể gọi là âm nhạc một tác phẩm không có nhạc cụ truyền thống và không có nốt nhạc?
Ghi âm hiện trường bắt đầu bằng một cử chỉ mang tính tài liệu: micro ghi lại một sự kiện âm thanh thực sự đang diễn ra tại một địa điểm nhất định. Nhưng việc chọn điểm ghi âm, khoảng cách tới nguồn âm, thời điểm trong ngày, trình tự các đoạn và cách sắp đặt chúng trong không gian — tất cả những điều đó đã trở thành một phát ngôn nghệ thuật.
Watson không sáng tác tiếng chim, không tạo ra tiếng ồn của đoàn tàu và không điều khiển con nước lớn. Nghệ thuật của ông nằm ở chỗ khác — nghe ra những mối liên hệ mà phần đông con người đi ngang qua mà không hề nhận thấy. Đó là nghệ thuật lắng nghe.
Tại Trent Falls thiên nhiên và hoạt động của con người không bị tách ra hai phía. Tiếng gầm công nghiệp xâm nhập vào tiếng chim, đoàn tàu cắt ngang tiếng xào xạc của lau sậy, tiếng ồn của cây cầu trở thành một phần của dòng nước chuyển động. Đây không phải là hình ảnh của một thế giới nguyên sơ, cũng không phải là nỗ lực biến mọi tiếng ồn thành sự hài hòa. Đây là chân dung âm thanh trung thực của một nơi chốn, nơi thiên nhiên, lịch sử và đời sống con người từ lâu đã cùng tồn tại trong một môi trường chung.
Khi không gian trở thành nhạc cụ
Một bản ghi âm nhạc thông thường đến với người nghe từ loa. Sắp đặt không gian lại vận hành theo cách khác: âm thanh bắt đầu có phương hướng, khoảng cách và quỹ đạo.
Một đoàn tàu chạy ngang có thể cắt xuyên qua gian phòng. Tiếng chim — vang lên trên đầu. Con sóng — tiến lại gần rồi rút lui. Người nghe không còn quan sát cảnh quan âm thanh từ bên ngoài, mà thấy mình ở bên trong nó, chìm đắm vào môi trường âm học.
Chính vì thế, tòa nhà của nhà máy điện cũ đã trở thành một phần quan trọng của buổi trình diễn mới. Không gian từng một thời đầy ắp tiếng máy móc vận hành nay lại vang lên — lần này là bằng tiếng nói của nước, của muôn loài, của công nghiệp và của con người. Kiến trúc ở đây không đóng vai trò một lớp vỏ trung tính. Nó trở thành một nhạc cụ nữa của tác phẩm, người tham gia thứ ba trong cuộc đối thoại giữa nghệ thuật và người nghe.
Thế giới chỉ có thể nghe thấy trong im lặng
Trent Falls đưa ra một hành động hiếm có: dừng lại và lắng nghe, không cố gắng lập tức xác định, đánh giá hay giải thích điều mình nghe được.
Trong đời thường, ta đã quen tách tín hiệu hữu ích ra khỏi tiếng ồn lạ. Nhưng Watson đổi hướng sự chú ý. Ông cho thấy rằng đôi khi ý nghĩa lại nảy sinh chính ở khoảng giữa các sự kiện: giữa tiếng chim kêu và tiếng tàu ầm vang, giữa tiếng chuông và con sóng, giữa thành phố của con người và biển cả. Âm nhạc của không gian không đòi hỏi mọi tiếng nói của nó phải vang lên giống nhau. Tính toàn vẹn của nó được sinh ra từ cuộc gặp gỡ giữa chúng.
Sự kiện này đã thêm gì vào âm thanh của hành tinh?
Một lời nhắc nhở rằng thế giới vốn đã vang lên — từ trước khi con người viết nốt nhạc đầu tiên.
Chúng ta không đứng trước thiên nhiên như những khán giả và cũng không lắng nghe nó từ bên ngoài. Những bước chân, cây cầu, đoàn tàu, ngày hội và tiếng nói của chúng ta từ lâu đã được dệt vào tấm vải âm học chung của hành tinh.
Vấn đề không phải là liệu chúng ta có khả năng biến thiên nhiên thành âm nhạc hay không. Nó chưa bao giờ ngừng vang lên.
Vấn đề nằm ở chỗ khác: liệu chúng ta có thể trở nên đủ tĩnh lặng để nghe được tác phẩm mà chính mình vẫn luôn là một phần trong đó hay không?
