Wokół Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) powstaje jeden z największych na świecie rezerwatów morskich, Hotu Matuʻa, co można przetłumaczyć jako „Święte morze Hotu Matuʻa”. Nazwano go na cześć legendarnego założyciela ludu Rapa Nui i obejmuje on niemal całą wyłączną strefę ekonomiczną wokół wyspy.
Powierzchnia obszaru chronionego wynosi około 729 000–740 000 km².
Ta przestrzeń, porównywalna wielkością do dużego europejskiego kraju, stała się jednym z największych morskich obszarów chronionych na świecie — a jednocześnie jednym z największych, w których rdzenni mieszkańcy odgrywają wiodącą rolę w zarządzaniu.
Ocean, którym zarządzają sami mieszkańcy wyspy
Wyjątkowość Te Moana Tapu a Hotu Matuʻa nie polega tylko na jego rozmiarach.
Rezerwatem wspólnie zarządzają państwo Chile oraz przedstawiciele ludu Rapa Nui.
W skład Rady Morza — Koro Nui o Te Vaikava — wchodzi sześciu wybranych przedstawicieli lokalnej ludności oraz pięciu przedstawicieli rządu Chile.
W ten sposób lud Rapa Nui posiada większość głosów przy podejmowaniu decyzji.
Dla tak dużego morskiego obszaru chronionego jest to nietypowy model. Oznacza on, że ludzie, których kultura i życie od wieków były związane z oceanem, nie tylko doradzają władzom, ale bezpośrednio uczestniczą w zarządzaniu morzem.
Prawie trzy czwarte miliona kilometrów kwadratowych pod ochroną
W granicach rezerwatu zabronione są przemysłowe połowy ryb oraz wydobycie kopalin.
Jednocześnie zachowane zostaje tradycyjne rybołówstwo miejscowej ludności.
Takie podejście pozwala jednocześnie chronić ekosystem i nie niszczyć stylu życia społeczności wyspiarskiej, dla której morze pozostaje najważniejszym źródłem pożywienia, kultury i tożsamości.
Pod ochroną znajduje się niezwykle bogaty ekosystem.
Żyje tu ponad 140 endemicznych gatunków — zwierząt i roślin, które występują tylko w tym regionie.
W wodach Rapa Nui znajdują się jedne z najbardziej wysuniętych na wschód raf koralowych Oceanu Spokojnego, głębinowe źródła hydrotermalne oraz obszary ważne dla rozrodu tuńczyków, marlinów i rekinów.
Przez te wody przepływają również największe zwierzęta planety — płetwale błękitne, finwale i długopłetwce oceaniczne.
Spotyka się tu także żółwie morskie, a wyspy służą jako miejsce gniazdowania dla około 17 gatunków ptaków morskich.
Tradycyjna wiedza spotyka się z satelitami
W ostatnich latach zarządzanie rezerwatem wchodzi na nowy poziom.
Po konsultacjach z miejscowymi mieszkańcami przyjęto Zintegrowany plan zarządzania, który określa, w jaki sposób terytorium to powinno być chronione i wykorzystywane w perspektywie długoterminowej.
Podczas głosowania około 86% uczestników poparło plan.
A w 2026 roku Rada Morska rozpoczęła współpracę z międzynarodowymi organizacjami ochrony przyrody, które pomagają Rapa Nui rozwijać monitoring naukowy i zwalczać nielegalną działalność.
Obecnie do obserwacji ogromnego obszaru morskiego wykorzystuje się między innymi technologie satelitarne.
Nowoczesne systemy pozwalają śledzić ruch statków, wykrywać podejrzaną aktywność połowową i kontrolować obszary oceanu, w które fizycznie niemożliwe jest regularne wysyłanie statków patrolowych.
Dla terytorium o powierzchni prawie trzech czwartych miliona kilometrów kwadratowych jest to szczególnie ważne.
Uznanie na poziomie światowym
Praca mieszkańców Rapa Nui zyskała również międzynarodowe uznanie.
W 2026 roku rezerwat morski został uhonorowany Blue Park Award — nagrodą przyznawaną obszarom morskim, które spełniają rygorystyczne naukowe standardy ochrony przyrody.
Być może jednak najważniejsze osiągnięcie nie tkwi w samej nagrodzie.
Te Moana Tapu a Hotu Matuʻa pokazuje, że ogromny ekosystem można chronić nie tylko decyzjami rządu centralnego, ale także poprzez współpracę z ludźmi, którzy żyją w jego sąsiedztwie i dysponują wiedzą zgromadzoną przez wiele pokoleń.
Morze jako część kultury
Rapa Nui to jedno z najbardziej odizolowanych zamieszkanych miejsc na Ziemi.
Stąd do dużych terytoriów kontynentalnych są tysiące kilometrów oceanu.
Właśnie dlatego morze dla mieszkańców wyspy nigdy nie było tylko krajobrazem wokół lądu.
Dawało ono pożywienie, wyznaczało szlaki podróży, kształtowało kulturę i pozwalało społeczeństwu przetrwać pośrodku ogromnego Oceanu Spokojnego.
Dziś ta prastara więź zyskała nowoczesną formę.
Tradycyjna wiedza ludu Rapa Nui łączy się z monitoringiem satelitarnym, badaniami naukowymi i międzynarodowym finansowaniem.
A decyzje o przyszłości oceanu podejmują nie tylko urzędnicy i naukowcy, ale także sami mieszkańcy wyspy.
Prawie 740 000 km² Oceanu Spokojnego jest teraz chronionych zgodnie z zasadą, która wydaje się jednocześnie starożytna i bardzo nowoczesna: ludzie, którzy od wieków żyją w bliskości z naturą, powinni mieć realne prawo decydować o tym, jak ją chronić.
I być może właśnie takie modele zarządzania staną się jednym z kluczy do ochrony oceanów w XXI wieku.
