Năm 2005, thế giới tài chính đang trong cơn say chiến thắng. Thị trường bất động sản Mỹ tăng trưởng không ngừng, các chứng khoán thế chấp được coi là “chén thánh” của sự an toàn, còn các cơ quan xếp hạng thì liên tục đóng dấu AAA cho các tài sản độc hại. Giữa bối cảnh đó, một cựu bác sĩ thần kinh 34 tuổi, không có bằng cấp tài chính chuyên ngành, đã đặt cược chống lại toàn bộ hệ thống tài chính toàn cầu. Và ông đã thắng.
Câu chuyện của Michael Burry không chỉ đơn thuần là câu chuyện về một nhà giao dịch thiên tài. Đó là một cuốn sách giáo khoa về những sai lệch nhận thức, tư duy nhóm và lý do tại sao niềm tin mù quáng vào sự đồng thuận luôn khiến thị trường phải trả giá đắt nhất.
Từ khoa thần kinh học đến quỹ phòng hộ: một con đường khác thường
Đến giữa những năm 2000, tên tuổi của Michael Burry vẫn chưa được công chúng Phố Wall biết đến rộng rãi. Nền tảng của ông khiến các nhà tài chính cổ điển có chút bối rối: Burry không có bằng MBA và chưa từng làm việc tại các ngân hàng đầu tư. Ông có bằng bác sĩ thần kinh học và đã làm việc lâu năm tại bệnh viện Đại học Stanford.
Burry làm tài chính vào các buổi tối, sau những ca làm việc căng thẳng tại phòng khám. Tuy nhiên, tư duy y khoa, thói quen thu thập tiền sử bệnh án một cách tỉ mỉ và làm việc với khối lượng dữ liệu phức tạp lại chính là công cụ mà Phố Wall còn thiếu.
Ông bắt đầu đăng tải các phân tích của riêng mình trên các diễn đàn đầu tư, phân tích các công ty dưới góc độ giá trị thực, chứ không phải giá trị tuyên bố. Các ghi chú của ông, không có biệt ngữ ngân hàng điển hình nhưng chứa đầy các phép tính toán học chặt chẽ, nhanh chóng trở thành huyền thoại. Hàng nghìn nhà đầu tư và thậm chí cả các nhà quản lý chuyên nghiệp bắt đầu theo dõi các bài đăng của ông.
Năm 2000, nhận ra rằng niềm đam mê tìm kiếm các tài sản bị định giá thấp đã vượt qua sở thích, Burry rời bỏ ngành y và thành lập quỹ phòng hộ Scion Capital. Vốn ban đầu khoảng 1 triệu USD tiền túi của ông. Khi đó, ông có khoản tiết kiệm thừa kế từ cha, và cũng vay tiền từ gia đình. Kết quả đến nhanh chóng: ấn tượng với lợi nhuận của quỹ, tiền từ các nhà đầu tư lớn bắt đầu chảy về, trong số đó có cả huyền thoại đầu tư giá trị Joel Greenblatt. Trong vài năm, Burry đã quản lý hàng trăm triệu đô la.
Phương pháp “nguồn gốc đầu tiên”: những gì người khác bỏ qua
Lợi thế cạnh tranh chính của Burry là cách tiếp cận phân tích của ông. Trong khi hầu hết các nhà quản lý Phố Wall lười biếng đọc các báo cáo phân tích sẵn có từ các ngân hàng lớn (mà sau này được tiết lộ là thường được viết “theo yêu cầu” của các bộ phận đầu tư của chính các ngân hàng đó), Burry lại đi sâu vào các nguồn gốc đầu tiên.
Nếu ông phân tích một tập đoàn, ông sẽ nghiên cứu các báo cáo tài chính thô (mẫu 10-K). Nhưng vào năm 2005, ông chú ý đến thị trường bất động sản và áp dụng phương pháp “y khoa” của mình vào các tài liệu thế chấp. Ông đã đọc từng bản cáo bạch phát hành của các quỹ gộp thế chấp (MBS) và các nghĩa vụ nợ được bảo đảm (CDO) — trang này qua trang khác, dòng này qua dòng khác. Những gì các nhà phân tích khác không mất dù chỉ năm phút, Burry đã nghiên cứu hàng tuần.
Ảo tưởng về sự an toàn và các tài sản “độc hại”
Năm 2005, các chứng khoán thế chấp được coi là một trong những tài sản an toàn nhất thế giới. Các ngân hàng gộp hàng nghìn khoản vay vào các quỹ, các cơ quan xếp hạng (Moody's, S&P, Fitch) gán cho chúng xếp hạng an toàn cao nhất, và các nhà đầu tư toàn cầu mua chúng để đảm bảo nhận được lợi tức.
Nhưng Burry, khi “mổ xẻ” các chứng khoán này, đã thấy một bức tranh đáng sốc. Chất lượng của các tài sản cơ bản (chính các khoản thế chấp) đang suy thoái nhanh chóng.
- Giảm tiêu chuẩn thẩm định: Các khoản vay được cấp hàng loạt cho những người vay có thu nhập thấp, công việc không ổn định và lịch sử tín dụng tệ.
- Bẫy lãi suất thả nổi: Nhiều khoản vay có cấu trúc ARM (Adjustable-Rate Mortgage). Hai năm đầu, người vay trả một mức lãi suất “ưu đãi” tượng trưng, sau đó lãi suất tăng đột ngột lên mức thị trường, khiến khoản thanh toán hàng tháng trở nên không thể kham nổi.
Burry đã xây dựng một chuỗi logic đơn giản nhưng tàn khốc: Điều gì sẽ xảy ra nếu giá nhà ngừng tăng? Nếu giá đứng yên, những người vay có lãi suất thả nổi sẽ không thể tái cấp vốn cho các khoản vay của họ (tài sản thế chấp sẽ không đủ trang trải số tiền mới). Họ sẽ bắt đầu vỡ nợ hàng loạt. Và điều đó có nghĩa là các chứng khoán thế chấp “không rủi ro”, nơi cả hệ thống tài chính toàn cầu đang dựa vào, sẽ biến thành những tờ giấy vô giá trị.
Đặt cược chống lại tất cả: nỗi khổ khi đúng đắn quá sớm
Nhận thức được quy mô của thảm họa sắp xảy ra, Burry đối mặt với một vấn đề: thị trường không hề có ý định sụp đổ. Các nhà kinh tế khẳng định rằng “thị trường bất động sản Mỹ chưa bao giờ giảm giá đồng loạt trên toàn quốc”. Các ngân hàng vẫn tiếp tục in và bán các giấy tờ độc hại.
Burry quyết định bảo hiểm cho thị trường khỏi nguy cơ vỡ nợ. Để làm điều này, ông bắt đầu mua hợp đồng hoán đổi vỡ nợ tín dụng (CDS) trên các chứng khoán thế chấp dưới chuẩn (subprime mortgage). Về bản chất, CDS là bảo hiểm: Burry đều đặn trả phí bảo hiểm cho các ngân hàng, và trong trường hợp nhà phát hành chứng khoán vỡ nợ, ngân hàng có nghĩa vụ bồi thường tổn thất cho ông.
Vấn đề là bong bóng tiếp tục phình to. Quỹ Scion Capital đốt hàng chục triệu đô la mỗi tháng để trả phí bảo hiểm. Nhìn từ bên ngoài, nó trông giống như một vụ tự sát tài chính.
Các nhà đầu tư bắt đầu nổi loạn. Khách hàng, bao gồm cả Joel Greenblatt, vô cùng tức giận. Họ yêu cầu hoàn trả tiền, buộc tội Burry hành động liều lĩnh và mất kiểm soát. Áp lực tâm lý là vô cùng lớn: đúng trên thị trường và đúng đúng lúc là hai điều hoàn toàn khác nhau. Việc tham gia giao dịch quá sớm mà không có đòn bẩy và giới hạn có thể khiến quỹ phá sản từ lâu trước khi thị trường đảo chiều.
Sự sụp đổ của ảo tưởng và chiến thắng của logic
Sự kiên nhẫn và thần kinh thép của Burry đã được đền đáp. Bắt đầu từ năm 2006-2007, các thời hạn “ưu đãi” cho các khoản thế chấp đã kết thúc. Các khoản thanh toán tăng lên, và giá nhà, sau khi đạt đỉnh, bắt đầu giảm. Vỡ nợ hàng loạt các khoản thế chấp dưới chuẩn đã trở thành hiện thực.
Giá trị của các chứng khoán thế chấp sụp đổ. Và các hợp đồng hoán đổi vỡ nợ tín dụng (CDS) mà Burry mua với giá rẻ mạt đã tăng giá hàng nghìn phần trăm. Các ngân hàng bán “bảo hiểm” cho ông đã phải trả cho ông hàng tỷ đô la.
Kết quả là quỹ Scion Capital đã kiếm được khoảng 700 triệu USD, và các nhà đầu tư của quỹ nhận được lợi nhuận khoảng 2,7 tỷ USD. Burry không chỉ cứu vốn cho khách hàng của mình — ông đã kiếm tiền từ sự sụp đổ của một trong những hệ thống tài chính lớn nhất trong lịch sử nhân loại.
Di sản: “Tôi không dự đoán điều gì cả”
Câu chuyện của Michael Burry đã trở thành giai thoại. Nhà báo Michael Lewis đã dành tặng cho nó cuốn sách bán chạy nhất «The Big Short» («Nghịch lý số đông» hay «The Big Short»), và vào năm 2015, bộ phim cùng tên đoạt giải Oscar đã ra mắt, trong đó thiên tài lập dị Burry được diễn xuất xuất sắc bởi Christian Bale.
Bản thân Michael Burry, sau đó trở thành thần tượng của các nhà đầu tư theo trường phái trái ngược, luôn hoài nghi về danh hiệu “nhà tiên tri khủng hoảng”.
“Tôi chưa bao giờ nghĩ mình đã dự đoán được khủng hoảng — Burry nói sau này. — Tôi chỉ đơn giản là nghiên cứu dữ liệu đã có sẵn trên thị trường. Toàn bộ thông tin đều nằm trên bề mặt. Nhưng hầu hết những người tham gia thị trường đều chọn không để ý đến nó, bởi vì sự thật quá khó chịu, còn sự đồng thuận thì quá thoải mái”.
Bài học chính từ câu chuyện của Michael Burry không phải là cách tìm kiếm tài sản bị định giá thấp. Bài học của ông là phân tích cơ bản thực sự đòi hỏi sự sẵn sàng trở thành thiểu số. Khi mọi người xung quanh đều chắc chắn rằng thị trường sẽ tăng trưởng mãi mãi, thì chính người đọc các nguồn gốc đầu tiên, chứ không phải ý kiến của người khác, cuối cùng sẽ lấy hết tiền cược.
