Trong văn hóa doanh nghiệp và xã hội hiện đại, lãnh đạo thường được gắn với sự tự tin, quyết đoán và khả năng nhanh chóng nảy ra ý tưởng. Tuy nhiên, một trong những kỹ năng quản lý mạnh mẽ nhất nhưng bị đánh giá thấp một cách không công bằng vẫn còn nằm trong bóng tối — đó là khả năng lắng nghe. Như nhà đổi mới xã hội Ken Banks, người có hơn 30 năm kinh nghiệm trong các lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên, phát triển quốc tế và công nghệ, nhận định, chính sự lắng nghe sâu sắc mới có thể phá bỏ những định kiến sai lầm, phát hiện những kinh nghiệm quý giá mà nếu không sẽ bị bỏ qua, và dẫn đến những quyết định cân nhắc kỹ lưỡng và hiệu quả hơn.
Nhìn nhận lại lãnh đạo qua lăng kính lắng nghe
Lắng nghe thật sự không chỉ là một khoảng dừng trước khi tự mình lên tiếng, cũng không phải là việc tuân thủ hình thức các phép tắc lịch sự. Đó là một quá trình phân tích chủ động, cho phép kinh nghiệm của người khác biến đổi cách hiểu hiện có về vấn đề và để ngỏ khả năng xem xét lại những quan điểm đã ăn sâu.
Theo lời thú nhận của Banks, những bài học quý giá nhất trong sự nghiệp của ông không đến khi ông bước vào một nhóm hay một cộng đồng với những câu trả lời «đúng», mà khi ông phát hiện ra rằng ban đầu mình đã đặt sai câu hỏi. Những cuộc đối thoại với những người có trải nghiệm sống và nghề nghiệp trái ngược với những giả định của ông đã thay đổi tận gốc cách tiếp cận của ông đối với lãnh đạo và việc dẫn dắt thay đổi xã hội.
Bài học thực tiễn: từ áp đặt giải pháp đến dựa vào điểm mạnh
Một ví dụ điển hình cho hiệu quả của cách tiếp cận này là công việc ban đầu của Banks với các cộng đồng địa phương ở Đông Phi. Vào thời điểm đó, công nghệ số thường được trình bày như một giải pháp vạn năng cho những vấn đề phức tạp mà các phương pháp khác không giải quyết được. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều cộng đồng đã tìm ra những cách thức thiên tài, phù hợp với điều kiện địa phương, để cải thiện cuộc sống của mình với nguồn lực cực kỳ hạn chế.
Kết quả là câu hỏi then chốt đã chuyển từ «chúng ta có thể triển khai giải pháp mới nào?» sang «điều gì đang hiệu quả, điều gì không hiệu quả, và liệu công nghệ có thể loại bỏ một trở ngại cụ thể mà không tạo ra một trở ngại mới hay không?».
Nguyên tắc này đã trở thành nền tảng cho việc tạo ra FrontlineSMS — một nền tảng nhắn tin mà sau này đã giúp đỡ hàng chục triệu người dễ bị tổn thương trên khắp thế giới. Thay vì buộc các cộng đồng phải thay đổi hành vi của mình cho phù hợp với công nghệ mới, nền tảng này được thiết kế dựa trên những mô thức giao tiếp vốn đã tồn tại của con người. Kinh nghiệm này khẳng định một quy luật quản lý quan trọng: những thay đổi bền vững diễn ra khi chúng dựa trên kiến thức và điểm mạnh sẵn có của nhóm hay cộng đồng, chứ không phải khi phớt lờ chúng để theo đuổi đổi mới vì đổi mới.
Lãnh đạo trong thời đại của tốc độ và trí tuệ nhân tạo
Như Banks nhận định, những mô thức tương tự cũng được quan sát thấy trong quản lý cổ điển. Theo lời ông, những nhà lãnh đạo hiệu quả nhất không nhất thiết là những người có giọng nói to nhất hay những quan điểm cứng rắn, không lay chuyển nhất. Đó là những người nhận ra điều mà người khác bỏ lỡ, đặt ra những câu hỏi sâu sắc, làm rõ vấn đề, và tạo ra một không gian an toàn cho những quan điểm khác nhau. Uy tín của họ không dựa trên việc họ luôn biết câu trả lời, mà dựa trên khả năng giúp tập thể hình thành một cách hiểu đầy đủ và sâu sắc hơn về vấn đề.
Ngày nay, Banks nhấn mạnh, kỹ năng này đang trải qua một thử thách nghiêm trọng. Văn hóa đương đại ngày càng được định hình dưới ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo, giao tiếp tức thời và sự cạnh tranh chưa từng có để giành lấy sự chú ý. Trong những điều kiện như vậy, hệ thống thưởng cho tốc độ: các ý kiến được đưa ra tức thì, và việc truyền đạt sự tự tin tuyệt đối dễ dàng hơn nhiều so với việc thừa nhận những nghi ngờ hay sự phức tạp của tình huống. Tuy nhiên, như Banks nhấn mạnh, những vấn đề toàn cầu — từ biến đổi khí hậu đến xung đột xã hội — quá phức tạp để có thể hiểu được từ một điểm nhìn duy nhất. Chúng liên quan đến những con người khác nhau với trải nghiệm và lợi ích khác nhau, và không một ai, dù là nhà lãnh đạo có uy tín nhất, có thể một mình nhìn thấy toàn bộ bức tranh.
Kết luận: lắng nghe như một lợi thế chiến lược
Điều quan trọng cần hiểu là, theo quan điểm của Banks, khả năng lắng nghe không đưa ra bảo đảm một trăm phần trăm về việc đưa ra quyết định hoàn hảo và không có nghĩa là mọi ý kiến trong cuộc thảo luận đều phải có trọng số như nhau khi bỏ phiếu. Giá trị thật sự của nó, như ông nhấn mạnh, nằm ở việc cải thiện về chất lượng nền tảng thông tin mà trên đó các quyết định được xây dựng: nó phơi bày những định kiến ẩn giấu, mang vào cuộc thảo luận những trải nghiệm đa dạng và phát hiện ra những cách tiếp cận đã chứng minh được hiệu quả trên thực tế.
«Những thay đổi bền vững có khả năng xảy ra cao nhất khi chúng ta dựa trên điểm mạnh của con người, chứ không phải phớt lờ chúng trong sự vội vàng "sửa chữa" vấn đề của mình», — Ken Banks kết luận. Suy cho cùng, theo niềm tin của ông, khả năng lắng nghe không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối hay thiếu tự tin của một nhà lãnh đạo, mà là lợi thế chiến lược then chốt của họ trong một thế giới phức tạp và thay đổi nhanh chóng.
