Przywykliśmy traktować grawitację jako coś tak oczywistego, że niemal nie dostrzegamy jej obecności. Towarzyszy nam ona od pierwszego oddechu, pomagając mózgowi określać położenie ciała w przestrzeni i po cichu współtworząc poczucie własnego „ja”. Co się jednak dzieje, gdy to stałe oparcie nagle znika?
Właśnie nad tym pytaniem zastanawiają się autorzy nowej publikacji zatytułowanej „Kosmiczna odyseja: jak mikrograwitacja zmienia pracę mózgu i doświadczanie świadomości”, która ukazała się w czasopiśmie Frontiers in Psychology.
Badacze proponują, by spojrzeć na mikrograwitację nie tylko jako na wyzwanie fizyczne dla organizmu, ale także jako na unikalną okazję do zbadania natury świadomości. Ich zdaniem ziemskie przyciąganie stanowi jeden z najbardziej fundamentalnych punktów odniesienia dla ludzkiego mózgu. Na przestrzeni milionów lat ewolucji układ nerwowy uczył się przewidywać i uwzględniać jego wpływ przy każdym wykonywanym ruchu.
W warunkach nieważkości ten utrwalony fundament nagle przestaje istnieć. Układ przedsionkowy zaczyna odbierać nietypowe sygnały, zaburzeniu ulega tradycyjne poczucie góry i dołu, a mózg zostaje zmuszony do przebudowania wewnętrznych modeli ciała oraz otaczającej go przestrzeni.
Autorzy wiążą te procesy z teorią aktywnego wnioskowania, według której mózg nieustannie tworzy prognozy dotyczące świata i konfrontuje je z napływającymi informacjami. Kiedy jeden z głównych punktów orientacyjnych — grawitacja — przestaje działać w dotychczasowy sposób, rośnie liczba błędów w przewidywaniach. W rezultacie mózg zaczyna dostosowywać się do nowej rzeczywistości, rewidując własne wyobrażenia o pozycji ciała i interakcjach z otoczeniem.
Co ciekawe, niektóre relacje z doświadczeń astronautów przypominają zmiany w percepcji obserwowane w odmiennych stanach świadomości. Ludzie ci donoszą o niezwykłym odczuwaniu przestrzeni, zmianach w postrzeganiu własnego ciała oraz poczuciu wykraczania poza tradycyjne granice osobowości. Autorzy podkreślają, że choć takie obserwacje wymagają dalszych analiz, pozwalają one traktować kosmos jako swego rodzaju laboratorium do badania ludzkiej świadomości.
Artykuł nie stawia tezy, że nieważkość „wzmacnia” świadomość. Zamiast tego oferuje nową perspektywę: być może nasze poczucie rzeczywistości i tożsamości zależy od grawitacji znacznie silniej, niż skłonni byliśmy przypuszczać.
Jeśli ta hipoteza zostanie potwierdzona w przyszłych badaniach, loty kosmiczne mogą dać naukowcom wyjątkową szansę na zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw doświadczania własnego „ja” oraz tego, jak mózg buduje spójny obraz subiektywnych przeżyć.
