Algoritmen die zijn getraind op satellietbeelden van Google Maps sorteren niet langer alleen gegevens — ze beginnen op te merken wat decennialang aan het oog van archeologen ontsnapte. Op Sardinië heeft een dergelijk systeem zes vermoedelijke nieuwe nuraghen uit de bronstijd aangewezen, die door een voorlopige controle ter plaatse zijn bevestigd.
Het model AIOH, ontwikkeld door specialisten van het CNR Institute of Heritage Science, werd getraind op 1612 afbeeldingen van bekende nuraghen. Deze kegelvormige stenen torens, uniek voor het eiland, werden ongeveer vanaf 1800 v.Chr. gebouwd. Ze dienden zowel als woningen, als vestingen en als symbolen van macht. Een neuraal netwerk op basis van Vision Transformers leerde hun kenmerkende vormen en schaduwen te herkennen, zelfs in moeilijk reliëf en bij wisselende belichting.
In het noordwesten van Sardinië, bij Porto Torres, Olmedo en Stintino, wees het model op locaties met een hoge kans op het voorkomen van monumenten. Veldcontroles bevestigden zes eerder niet geregistreerde objecten en acht valse positieven. Dit is geen sensatie in de trant van ‘opnieuw ontdekt’, maar een systematisch instrument dat helpt de witte vlekken op de kaart van het reeds bekende erfgoed in te vullen.
Dergelijke technologieën veranderen de logica van archeologisch onderzoek zelf. Vroeger berustte het zoeken op toevallige vondsten, mondelinge overleveringen of arbeidsintensieve veldverkenningen. Nu scannen algoritmen in enkele uren enorme gebieden en wijzen ze prioritaire zones voor expedities aan. Daarbij benaderde de nauwkeurigheid van het model op testgegevens 99,9 %, hoewel de werkelijke omstandigheden altijd correcties met zich meebrengen.
Voor Sardinië, waar meer dan zevenduizend bekende nuraghen zijn, zijn zulke vondsten niet alleen voor de wetenschap belangrijk. Ze helpen beter te begrijpen hoe de oude bewoners de ruimte organiseerden, zich verdedigden en met het landschap omgingen. Elk nieuw object is weer een fragment van de mozaïek dat laat zien hoe complex de samenleving was die deze zwijgende torens achterliet.
De belangrijkste les hier is niet het aantal nieuwe punten op de kaart, maar de manier waarop moderne instrumenten ons aandachtiger naar het al bekende laten kijken. Satellietbeelden die voor iedereen toegankelijk zijn, worden in combinatie met getrainde modellen als het ware een vergrootglas voor het verleden.

