Sau gần ba tháng "im hơi lặng tiếng" trên không gian số, Iran đang dần khôi phục kết nối với mạng internet toàn cầu. Vào thứ Hai, ngày 25 tháng 5, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã ký sắc lệnh khôi phục đường truyền quốc tế, và ngay trong tối hôm đó, nhóm giám sát độc lập NetBlocks đã ghi nhận những tín hiệu đầu tiên từ Tehran. Sự kiện này diễn ra vào ngày thứ 88 của đợt mất mạng — đợt ngắt mạng quy mô quốc gia dài nhất từng được ghi nhận trên toàn thế giới.
Quá trình khôi phục diễn ra chậm chạp và đi kèm với nhiều hạn chế. Tại thủ đô và một số thành phố lớn, người dùng đã có thể truy cập lại các ứng dụng nhắn tin và trang web nước ngoài, dù đường truyền vẫn bị chậm và thường xuyên gián đoạn. Trong khi đó ở các tỉnh lẻ, tình hình lại khác: tốc độ mạng vẫn bị bóp nghẹt một cách có chủ đích, nhiều dịch vụ vẫn bị chặn, và các nền tảng phổ biến chỉ có thể mở được qua VPN — công cụ mà trong suốt thời gian mất mạng, gần như toàn bộ người dân đã học được cách sử dụng thành thạo.
Phiên bản chính thức và những điều ẩn sau mặt chữ
Phía Tehran giải thích về vụ việc một cách cứng rắn và ngắn gọn: việc ngắt mạng là để đáp trả "sự can thiệp từ bên ngoài" — một thuật ngữ đã trở thành lý do vạn năng của chính quyền sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào lãnh thổ Iran hôm 28 tháng 2. Theo các quan chức, việc phong tỏa là cần thiết để ngăn chặn gián điệp, các cuộc tấn công mạng và những âm mưu gây bất ổn.
Tuy nhiên, bức tranh mà các quan sát viên độc lập mô tả lại có sự khác biệt đáng kể. Lệnh ngắt mạng toàn diện thực tế đã được áp đặt từ ngày 8 tháng 1 — rất lâu trước các sự kiện quân sự — giữa bối cảnh làn sóng biểu tình rầm rộ bao trùm hàng chục thành phố. Việc khôi phục mạng ngắn ngủi trong tháng 2 trùng khớp với nỗ lực phô trương khả năng kiểm soát tình hình của chính quyền; đợt ngắt mạng lần hai vào ngày 28 tháng 2 tuy được gắn với sự leo thang quân sự, nhưng thực chất là để củng cố tình trạng cô lập vốn đã bắt đầu từ các cuộc biểu tình. Nói cách khác, "sự can thiệp từ bên ngoài" chỉ là một cái cớ thuận tiện được đặt chồng lên cuộc khủng hoảng nội bộ.
Khi thông báo về lộ trình khôi phục từng bước, Bộ trưởng Truyền thông Sattar Hashemi đã thừa nhận một sự thật hiển nhiên: "Những hạn chế internet trong những tháng qua đã gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế số, kinh doanh trực tuyến và lĩnh vực dịch vụ của đất nước." Theo ước tính của ông, mỗi ngày nhà nước mất khoảng 35,7 triệu đô la. Đến giữa tháng 4, tổng thiệt hại đã vượt quá 1,8 tỷ đô la — và đây mới chỉ là những con số được thống kê chính thức.
Ai đang phải trả giá cho sự im lặng
Cú đòn đau đớn nhất giáng vào những người xây dựng sinh kế dựa trên hạ tầng kỹ thuật số. Thương mại điện tử, lĩnh vực vốn là điểm sáng hiếm hoi của nền kinh tế Iran những năm gần đây, đã gần như tê liệt hoàn toàn. Các chuyên gia làm việc từ xa như lập trình viên, nhà thiết kế và biên dịch viên cho khách hàng quốc tế bị cắt đứt hoàn toàn khỏi các nền tảng và hệ thống thanh toán. Một vlogger ở Tehran chia sẻ với BBC rằng vào thứ Ba vừa qua, anh mới lần đầu tiên kết nối được với Wi-Fi tại nhà sau ba tháng: theo lời anh, việc khôi phục mạng có thể giúp anh tìm lại ít nhất một phần thu nhập đã mất.
Đối với người dân Iran, đặc biệt là giới trẻ, đợt mất mạng không chỉ là sự bất tiện trong sinh hoạt mà còn là một trải nghiệm khó quên. Trong những tháng này, việc sử dụng các dịch vụ VPN và thiết bị vệ tinh bất hợp pháp — vốn được coi là xa lạ vào một năm trước — đã trở nên phổ biến rộng rãi. Kỹ năng này sẽ không biến mất khi mạng internet hoạt động trở lại. Trái lại, một xã hội đã học được cách vượt qua các bộ lọc của chính phủ sẽ tiếp tục làm điều đó ngay cả khi không còn các rào cản chính thức.
Một tiền lệ đang được theo dõi sát sao
Trường hợp của Iran đang được các chính phủ trong khu vực nghiên cứu kỹ lưỡng. Việc ngắt mạng kéo dài như một công cụ quản lý khủng hoảng đã từng được áp dụng trước đây — vào năm 2019 tại chính Iran, hay định kỳ ở Pakistan, Ethiopia và Myanmar. Tuy nhiên, 88 ngày là một cột mốc hoàn toàn mới. Đối với các chính quyền độc tài và bán độc tài, đây là tín hiệu cho thấy: về mặt kỹ thuật, hoàn toàn có thể ngắt kết nối một quốc gia trong thời gian dài và chấp nhận tổn thất kinh tế nếu sự ổn định nội bộ được đặt lên trên hết. Đối với các nhà hoạt động nhân quyền và ngành công nghiệp số, tín hiệu lại hoàn toàn ngược lại: đã đến lúc phải xem xét lại cấu trúc internet toàn cầu, nơi các cổng kết nối quốc gia vẫn là điểm yếu đối với quyền con người.
NetBlocks và các nhóm giám sát khác cảnh báo rằng việc khôi phục không đồng nghĩa với một sự đảm bảo lâu dài. Chính quyền Iran vẫn nắm giữ mọi đòn bẩy pháp lý và kỹ thuật để có thể tiếp tục thắt chặt các biện pháp kiểm soát nếu tình hình căng thẳng trở lại. Lịch sử những năm qua chứng minh rằng sau mỗi đợt ngắt mạng lớn, thứ internet quay trở lại không còn như trước, mà sẽ bị lọc kỹ hơn, bị kiểm soát gắt gao hơn với những quy định mới chồng chéo.
Những gì còn lại sau bóng tối
Việc khôi phục liên lạc ở Iran là một sự kiện mang tính kỹ thuật chứ không phải chính trị. Các trang web hoạt động trở lại, nhưng các nhà báo trong nước mô tả một sự mâu thuẫn mới: họ đã có thể viết, nhưng vẫn còn sợ nói. Sự tự kiểm duyệt hình thành trong ba tháng qua vẫn chưa hề mất đi. Niềm tin vào các định chế nhà nước vốn đã thấp nay còn bị xói mòn mạnh mẽ hơn: một chính phủ sẵn sàng ngắt kết nối của cả đất nước bất cứ lúc nào sẽ không được coi là một đối tác — mà là một thế lực mà người dân buộc phải dè chừng.
