Stanford HAI đã công bố Báo cáo Chỉ số AI thường niên vào ngày 14 tháng 4 năm 2026, đúng thời điểm địa chính trị AI toàn cầu bước vào giai đoạn then chốt. Phát hiện quan trọng nhất khiến nhiều người kinh ngạc: khoảng cách về hiệu năng giữa các mô hình của Mỹ và Trung Quốc gần như đã bị xóa bỏ. Chỉ trong ba năm — kể từ năm 2023 khi cách biệt còn ở mức 17,5–31,6 điểm phần trăm — Hoa Kỳ đã đánh mất lợi thế chiến lược vốn tưởng chừng như không thể lay chuyển.
Những con số đã nói lên tất cả. Tính đến tháng 3 năm 2026, mô hình Claude Opus 4.6 của Anthropic chỉ dẫn trước đối thủ tốt nhất của Trung Quốc là Dola-Seed-2.0-Preview của ByteDance vỏn vẹn 39 điểm trên bảng xếp hạng Arena, tương đương mức chênh lệch 2,7%. Con số này hoàn toàn nằm trong phạm vi sai số cho phép. Nhìn lại tháng 5 năm 2023, mô hình GPT-4 của OpenAI từng dẫn đầu với khoảng cách hơn 300 điểm. Các mô hình của Mỹ và Trung Quốc đã liên tục hoán đổi vị trí dẫn đầu kể từ đầu năm 2025; cụ thể vào tháng 2 năm đó, DeepSeek-R1 của Trung Quốc đã nhanh chóng bắt kịp các hệ thống hàng đầu của Mỹ, báo hiệu một sự đánh giá lại mang tính hệ thống về hiệu quả đầu tư của Trung Quốc vào tối ưu hóa thuật toán.
Tuy nhiên, đằng sau câu chuyện này vẫn còn những góc khuất. Hoa Kỳ đã đầu tư 285,9 tỷ USD vào lĩnh vực AI tư nhân trong năm 2025, cao gấp 23 lần so với con số 12,4 tỷ USD được ghi nhận chính thức tại Trung Quốc. Mặc dù vậy, chính Stanford HAI cũng cảnh báo rằng số liệu thực tế tại Trung Quốc bị đánh giá thấp đáng kể, với các quỹ nhà nước ước tính đã giải ngân khoảng 184 tỷ USD cho các doanh nghiệp AI chỉ tính riêng từ năm 2000 đến 2023. Nói cách khác, Trung Quốc đã đạt được sự cân bằng về hiệu năng trong khi chi tiêu ít hơn từ một phần tư đến một phần ba so với Mỹ — một kết quả có thể coi là thắng lợi lớn về hiệu quả kinh tế.
Ở các chỉ số khác, bức tranh trở nên phức tạp hơn. Mỹ vẫn dẫn đầu về số lượng mô hình hàng đầu với 59 mô hình đáng chú ý được các tổ chức Hoa Kỳ ra mắt trong năm 2025 so với 35 của Trung Quốc (dù sản lượng của Trung Quốc đã tăng gấp đôi sau một năm). Hoa Kỳ cũng thống trị về số lượng bằng sáng chế hiệu quả cao và sở hữu gần 5.500 trung tâm dữ liệu, nhiều hơn tất cả các quốc gia khác cộng lại. Nhưng Trung Quốc đã giành thế chủ động về mặt số lượng: quốc gia này dẫn đầu về khối lượng công bố khoa học (chiếm 23,2% sản lượng toàn cầu), tỷ lệ trích dẫn (20,6% so với 12,6% của Mỹ), đơn đăng ký bằng sáng chế (chiếm tới 69,7% tổng số đơn trên toàn thế giới) và đặc biệt mang tính biểu tượng là số lượng robot công nghiệp được lắp đặt — 295.000 đơn vị trong kỳ báo cáo gần nhất so với 34.200 tại Mỹ. Con số này gấp gần 9 lần, và vì robot học không phải là lý thuyết suông mà là thực tiễn nền kinh tế, Trung Quốc đang giành ưu thế ở lĩnh vực này.
Hàn Quốc giữ vững vị trí thứ ba với một lợi thế ngách: dẫn đầu về mật độ bằng sáng chế trên đầu người. Điều này cho thấy quy mô không phải là tất cả, mà quan trọng nhất là cường độ đổi mới sáng tạo tính trên mỗi đơn vị dân cư.
Phương pháp luận của báo cáo dựa trên các bài kiểm tra mở và dữ liệu công khai, nhưng sự bất đối xứng thông tin vẫn là một trở ngại. Các công ty Mỹ, đặc biệt là OpenAI, Anthropic và Google, thường xuyên công bố các báo cáo chi tiết về sự phát triển AI có trách nhiệm và tính minh bạch. Ngược lại, các phòng thí nghiệm Trung Quốc tập trung vào việc phô diễn khối lượng công bố khoa học. Điều này tạo ra một sự lệch pha trong cách hiểu: chúng ta thấy câu chuyện của Mỹ về sự an toàn và câu chuyện của Trung Quốc về năng suất, nhưng cả hai đều chưa phản ánh đầy đủ bức tranh toàn cảnh.
Sự chuyển dịch sang cạnh tranh đa cực đồng nghĩa với việc sự thống trị của Mỹ trong các mô hình tiên phong vốn được coi là lợi thế địa chính trị bền vững, nay đã trở thành vấn đề về tốc độ lặp lại và khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng. Khi hai hệ thống có sức mạnh tương đương, người chiến thắng sẽ là bên cải tiến nhanh hơn, mở rộng quy mô với chi phí rẻ hơn và tập trung nhiều hơn vào ứng dụng công nghiệp thay vì chỉ các chỉ số học thuật. Và đó chính xác là những gì đang diễn ra.
Về lâu dài, việc thu hẹp khoảng cách này đang làm gia tăng căng thẳng trong ba lĩnh vực chính.
Thứ nhất, chuỗi cung ứng chip toàn cầu đã trở thành chiến trường địa chính trị, nơi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối đầu với những nỗ lực lách luật đầy sáng tạo từ phía Trung Quốc.
Thứ hai, các quốc gia đang lần lượt chuyển sang chiến lược chủ quyền công nghệ: Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia và UAE đang tự phát triển các sáng kiến AI riêng.
Thứ ba, vấn đề xác minh độc lập các chỉ số benchmark trở nên vô cùng quan trọng. Khi cả hai bên đều tuyên bố dẫn đầu, làm sao để biết ai nói đúng? Cuối cùng, sự hội tụ ngày càng lớn về năng lực đồng nghĩa với việc rủi ro từ các hệ thống tiên tiến — với những sai sót, định kiến và khả năng bị lợi dụng cho mục đích giám sát hoặc tin giả — chỉ có tăng thêm chứ không giảm đi.
Tóm lại, Chỉ số AI 2026 không chỉ ghi nhận sự hội tụ về mặt con số. Đây là một sự thay đổi cấu trúc, nơi hiệu quả đầu tư và sự hỗ trợ của nhà nước trở nên quan trọng không kém gì quy mô vốn tư nhân. Kỷ nguyên độc tôn đang dần kết thúc. Một thời đại cạnh tranh chiến lược mới đang mở ra, nơi người chiến thắng không phải là kẻ giàu nhất, mà là kẻ thông minh nhất.
