Vào ngày 14 tháng 4 năm 2026, Stanford HAI đã chính thức công bố Báo cáo Chỉ số AI thường niên trong bối cảnh địa chính trị công nghệ toàn cầu đang bước vào giai đoạn cực kỳ then chốt. Một trong những phát hiện gây kinh ngạc nhất chính là sự thu hẹp đáng kể khoảng cách về năng lực giữa các mô hình trí tuệ nhân tạo của Mỹ và Trung Quốc. Nếu như vào năm 2023, khoảng cách này vẫn còn dao động từ 17,5 đến 31,6 điểm phần trăm, thì hiện tại Hoa Kỳ dường như đã đánh mất lợi thế chiến lược tưởng chừng như không thể lay chuyển của mình.
Các số liệu thực tế đã minh chứng cho sự bám đuổi gắt gao này. Tính đến tháng 3 năm 2026, mô hình Claude Opus 4.6 của Anthropic từ Mỹ chỉ còn dẫn trước đối thủ nặng ký Dola-Seed-2.0-Preview của ByteDance từ Trung Quốc vỏn vẹn 39 điểm trên bảng xếp hạng Arena. Con số này tương đương với mức chênh lệch chỉ 2,7%, hoàn toàn nằm trong phạm vi sai số thống kê. Để thấy rõ sự thay đổi, hãy nhớ rằng vào tháng 5 năm 2023, GPT-4 của OpenAI từng dẫn đầu với khoảng cách áp đảo lên tới hơn 300 điểm.
Kể từ đầu năm 2025, vị trí dẫn đầu đã liên tục thay đổi giữa các đại diện của hai cường quốc. Điển hình là vào tháng 2 năm 2025, mô hình DeepSeek-R1 của Trung Quốc đã có thời điểm vươn lên ngang hàng với những hệ thống tốt nhất của Mỹ. Sự kiện này đã gửi đi một tín hiệu mạnh mẽ, buộc giới chuyên gia phải đánh giá lại toàn diện về hiệu quả của các khoản đầu tư mà Trung Quốc dành cho việc tối ưu hóa thuật toán thay vì chỉ tập trung vào quy mô phần cứng.
Về mặt tài chính, Hoa Kỳ vẫn duy trì mức đầu tư tư nhân khổng lồ với 285,9 tỷ USD trong năm 2025, gấp khoảng 23 lần so với con số 12,4 tỷ USD được ghi nhận chính thức tại Trung Quốc. Tuy nhiên, Stanford HAI cũng đưa ra cảnh báo rằng số liệu từ phía Trung Quốc có thể thấp hơn thực tế rất nhiều. Các quỹ nhà nước của Trung Quốc được ước tính đã triển khai khoảng 184 tỷ USD vào các doanh nghiệp AI trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2023.
Điều này cho thấy Trung Quốc đang đạt được sự tương đương về hiệu suất với mức chi phí thấp hơn đáng kể so với Mỹ, có thể chỉ bằng một phần tư hoặc một phần ba. Đây được coi là một chiến thắng vang dội về mặt hiệu quả kinh tế và tối ưu hóa nguồn lực. Mặc dù Mỹ vẫn dẫn đầu về số lượng mô hình hàng đầu với 59 sản phẩm ra mắt năm 2025 so với 35 của Trung Quốc, nhưng tốc độ phát triển của Trung Quốc đã tăng gấp đôi chỉ sau một năm.
Về cơ sở hạ tầng, Hoa Kỳ vẫn giữ ưu thế với gần 5.500 trung tâm dữ liệu, vượt xa tổng số của tất cả các quốc gia khác cộng lại. Mỹ cũng đang thống trị về các bằng sáng chế có giá trị tác động cao. Tuy nhiên, Trung Quốc lại đang giành lấy thế chủ động về mặt số lượng tổng thể. Quốc gia này hiện dẫn đầu về khối lượng công bố khoa học chiếm 23,2% sản lượng toàn cầu, tỷ lệ trích dẫn đạt 20,6% so với 12,6% của Mỹ và số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế chiếm tới 69,7% toàn thế giới.
Một chỉ số mang tính biểu tượng khác cho sự trỗi dậy của Trung Quốc là việc ứng dụng robot trong sản xuất thực tế. Trung Quốc đã lắp đặt tới 295.000 robot công nghiệp trong kỳ báo cáo gần nhất, trong khi con số này ở Mỹ chỉ là 34.200 đơn vị. Với tỷ lệ chênh lệch gần gấp 9 lần, Trung Quốc đang chứng minh ưu thế tuyệt đối trong việc đưa AI vào nền kinh tế thực thay vì chỉ dừng lại ở các lý thuyết học thuật hay các bài kiểm tra điểm chuẩn.
Trong khi đó, Hàn Quốc cũng đang khẳng định vị thế vững chắc ở vị trí thứ ba với một phân khúc riêng biệt. Quốc gia này không cạnh tranh về quy mô tổng thể mà tập trung vào mật độ đổi mới, dẫn đầu thế giới về số lượng bằng sáng chế tính trên đầu người. Điều này chứng minh rằng quy mô không phải là yếu tố duy nhất quyết định thành công, mà cường độ sáng tạo trên mỗi nghìn dân mới là chìa khóa để duy trì sức cạnh tranh quốc gia.
Báo cáo cũng chỉ ra sự bất đối xứng trong cách tiếp cận thông tin giữa hai cường quốc. Các tập đoàn công nghệ Mỹ như OpenAI, Anthropic và Google thường chú trọng vào việc công bố các báo cáo chi tiết về tính minh bạch và phát triển AI có trách nhiệm. Ngược lại, các phòng thí nghiệm từ Trung Quốc tập trung nhiều hơn vào việc phô diễn khối lượng nghiên cứu và năng suất. Sự khác biệt này tạo ra hai luồng dư luận: một bên nhấn mạnh vào an toàn và một bên tập trung vào hiệu quả công việc.
Sự chuyển dịch sang thế giới đa cực có nghĩa là sự thống trị của Mỹ trong các mô hình AI tiên phong không còn là một lợi thế địa chính trị bền vững. Giờ đây, cuộc đua phụ thuộc vào tốc độ cải tiến và khả năng tiếp cận hạ tầng. Khi sức mạnh công nghệ trở nên cân bằng, bên nào có khả năng mở rộng quy mô với chi phí rẻ hơn và tập trung tốt hơn vào ứng dụng công nghiệp sẽ giành được lợi thế chiến lược trong dài hạn.
Trong tương lai, việc thu hẹp khoảng cách công nghệ này sẽ làm gia tăng căng thẳng trong ba lĩnh vực chính:
- Chuỗi cung ứng chip toàn cầu tiếp tục là chiến trường địa chính trị nơi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối đầu với những giải pháp lách luật sáng tạo.
- Xu hướng chủ quyền công nghệ trỗi dậy mạnh mẽ khi các quốc gia như Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia và UAE tích cực phát triển các sáng kiến AI nội bộ.
- Vấn đề xác minh độc lập các điểm chuẩn trở nên cấp thiết khi cả hai phía đều tuyên bố nắm giữ vị trí dẫn đầu về công nghệ.
Cuối cùng, sự hội tụ về năng lực AI cũng mang lại những rủi ro tiềm ẩn về sai lệch thông tin, định kiến và các vấn đề giám sát. AI Index 2026 đã ghi nhận một bước ngoặt lịch sử: kỷ nguyên độc quyền AI đang khép lại để nhường chỗ cho một thời đại cạnh tranh chiến lược toàn diện. Trong giai đoạn mới này, sự thông minh trong chiến lược và hiệu quả hỗ trợ từ chính phủ sẽ là yếu tố quyết định thắng bại, nơi kẻ mạnh nhất không nhất thiết là kẻ giàu nhất.
