Beyin korteksindeki nöronal aktivite, elektrik sinyalleri ve senkronize salınımlar üretir, ancak bu süreçlerden «kendin olmak ne demektir» hissine geçiş, bilimin en derin gizemlerinden biri olmaya devam etmektedir. Dünyanın önde gelen bilinç araştırmacılarından, Allen Beyin Enstitüsü başkanı Christof Koch, fizyoloji ile deneyim arasındaki bu boşluğun bilincin özünü oluşturduğunu defalarca vurgulamıştır.
Koch, nörobiyolog Giulio Tononi tarafından 2004 yılında geliştirilen Entegre Bilgi Teorisi'nin (IIT) aktif bir savunucusudur. Bu görüşe göre, bilinç, yüksek derecede entegre bilgiye sahip bir sistemde ortaya çıkabilir, yani tüm sistem bağımsız parçaların basit bir toplamına indirgenemez. Temel fikir şudur: bilinç, nedensel bağlantıya sahip bilgiyle ilişkilidir - sistemin parçalarının birbirini etkileyerek bütün olarak çalışmasıdır. Beyin manyetik uyarım ve Φ (fi) değerinin ölçülmesiyle yapılan deneyler, bilgi entegrasyonunun karmaşıklığı ile insanların bilinçli algı hakkındaki bildirimleri arasındaki korelasyonu doğrulamaktadır. Ancak ne deneysel veriler ne de teori, anahtarı açıklayamamıştır: Nöron düzeyinde bilgi entegrasyonu neden sadece veri işleme değil, özellikle öznel deneyimle sonuçlanır?
1988'de bilişsel psikolog Bernard Baars tarafından önerilen küresel çalışma alanı teorisi gibi alternatif bir yaklaşım, soruna farklı bir gözle bakar. Bilincin, bilginin beyne yaygın bir şekilde yayınlanmasıyla ortaya çıktığını vurgular: beyinın ayrı, uzmanlaşmış bölgeleri bilgiyi paralel olarak işler, ancak yalnızca «odak noktasına» giren - sözde küresel çalışma alanına - bilgi bilinçli hale gelir. Koch ve diğer nörobiyologlar bu teoride umut verici bir yol görüyorlar, ancak burada da çözülmemiş bir soru var: bilginin erişimi neden deneyim yaratır ve sadece sistemin verileri daha hızlı işlemesine izin vermez?
Her iki yaklaşım da aynı temel sorunla karşı karşıyadır - filozof David Chalmers tarafından tanımlanan ve onun tarafından bilincin zor problemi olarak adlandırılan açıklayıcı boşluk. Bilincin tüm nöronal korelatlarını (NCC) - belirli bir bilinçli his için gerekli tüm nöronal süreçleri - bilim insanları belirleseler bile, son çözülmemiş soru kalacaktır: beyinın fiziksel aktivitesi nasıl ve neden qualia - hislerin eşsiz öznel kalitesi - üretir? Ne kadar elektrot ve tomografi cihazı, özne için «ne hissettirdiğini» yakalayamaz.
Mevcut araştırmaların metodolojik kısıtlamaları da sonuçların kesin kabul edilmesini engellemektedir. Örneklemler genellikle küçüktür, sonuçlar deneklerin öznel sözel bildirimlerine bağlıdır ve bilim insanları her zaman arka plan nöronal aktivitesini kontrol etme zorluğuyla karşı karşıya kalır. Araştırmacıların bilincin çalışma alanına benzer yapılar bulduğu yapay zeka modelleriyle yapılan son çalışmalar, paradoksu daha da keskinleştiriyor: işlevsel eşdeğerlik yeterliyse, bilinç prensipte silikonda ve aynı işlevleri yerine getiren herhangi bir sistemde ortaya çıkabilir.
Dev bir şehrin elektrik şebekesini hayal edin: milyonlarca ampul karmaşık, akıllı görünen bir ritimle yanıp sönüyor, bilgi aralarında harika bir uyumla akıyor. Mühendisler her kabloyu, her anahtarı inceliyor, akış haritaları oluşturuyor - yine de hiçbiri, şebekenin sadece *çalışmaya* değil, karanlığı veya ışığı *hissetmeye* başladığı anı gösteremiyor. Bilincin fizyolojisi bu görevi hatırlatıyor: aktiviteyi kaydediyoruz, bağlantıları haritalıyoruz, ancak fiziğin deneyime dönüştüğü yeri bulamıyoruz.
Bu çözülmemişlik, sadece nörobilimin temellerini değil, aynı zamanda pratik, derinlemesine etik sorunları da yeniden gözden geçirmemizi gerektiriyor. Karmaşık bilgi işleme ile gerçek bilinçli deneyim arasındaki sınırın nerede olduğunu kesin olarak cevaplayamıyorsak, hayvanların insanlar gibi acı çekip çekmediğine nasıl karar verebiliriz? Vegetatif durumdaki insanların gizli bir bilinci var mı? Gelecekteki yapay sistemler bilinçli olacak mı? Bilincin tam olarak nerede başladığı sorusu giderek daha pratik hale geliyor ve ahlak, hukuk ve hayata bakış açımızı ilgilendiren soruların cevabı buna bağlıdır.
