Tại phòng thí nghiệm của Đại học Lyon (CRNL), các nhà khoa học đã đưa những tình nguyện viên có khả năng bị thôi miên cao vào trạng thái thôi miên và đưa ra một gợi ý vận động kinh điển: "cánh tay trở nên cứng như một thanh sắt". Những người tham gia đã nỗ lực hết mình để gập tay nhưng không thể thực hiện được. Trong khi đó, nhiều người mô tả trải nghiệm này theo kiểu "cánh tay tự chuyển động" hoặc "hoàn toàn không nghe lời tôi". Điện cơ đồ đã ghi nhận hoạt động cơ bắp thực tế, còn điện não đồ mật độ cao cho thấy cách bộ não tái cấu trúc các mạng lưới thần kinh theo thời gian thực.
Nghiên cứu được công bố vào ngày 18 tháng 5 năm 2026 trên tạp chí Neuroscience of Consciousness đã hé lộ một bức tranh đầy thú vị. Quá trình dẫn dụ thôi miên không kích hoạt sự thư giãn mà là một quá trình hoạt động tích cực: nhịp alpha giảm xuống, hoạt động theta tăng lên, và sự kết nối giữa các vùng trán và vùng đỉnh được tăng cường. Đây thực chất là sự kiểm soát từ trên xuống (top-down) thực thụ, chứ không phải là việc "tắt" bộ não.
Những người tham gia được chia thành hai nhóm riêng biệt. Nhóm "rung lắc" đã tích cực chống lại gợi ý — cánh tay họ run rẩy nhưng vẫn không thể gập lại. Nhóm "không rung lắc" chỉ đơn giản là bỏ cuộc và cảm thấy việc cử động là không thể. Ở cả hai nhóm, cảm giác về tính chủ thể của hành động đều bị xáo trộn, nhưng các mô hình thần kinh lại có sự khác biệt. Đặc biệt, ở nhóm "rung lắc", tính kết nối gamma tăng lên rõ rệt — một dấu hiệu của sự xung đột dự báo mạnh mẽ trong hệ thống cảm giác vận động.
Điều này có ý nghĩa gì đối với các lý thuyết về ý thức?
Các kết quả này đã tác động trực tiếp đến nhiều mô hình lý thuyết khác nhau. Thuyết Không gian làm việc toàn cầu (GWT) giả định rằng để có trải nghiệm ý thức, thông tin phải được "lan tỏa" khắp bộ não. Tại đây, chúng ta lại thấy hoạt động vận động cục bộ diễn ra trong khi quyền truy cập toàn cầu bị chặn một phần — điều này ủng hộ thuyết tái phát của Victor Lamme.
Xử lý dự báo là mô hình giải thích tốt nhất cho các dữ liệu này: thôi miên đã thay đổi mô hình nội tại về việc "điều gì là hành động của tôi". Bộ não không còn tự tin gán cử động cho chính mình nữa — và thế là cánh tay bắt đầu "sống cuộc đời riêng của nó".
Hãy nhớ lại thí nghiệm con lắc Chevreul kinh điển: bạn cầm một sợi chỉ và thực lòng tin rằng mình không hề cử động tay, nhưng con lắc vẫn đung đưa qua lại. Hoặc như khi bạn lái xe vài cây số trên đoạn đường quen thuộc theo chế độ "tự động", rồi bất chợt "bừng tỉnh" và nhận ra mình hoàn toàn không ý thức được quá trình lái xe trong những phút vừa qua. Thôi miên làm cho khoảng cách giữa hành động và cảm giác chủ thể này trở nên hữu hình và có thể kiểm soát được.
Những hạn chế và triển vọng
Mẫu nghiên cứu còn khá khiêm tốn — chỉ bao gồm 23 người có khả năng bị thôi miên cao. Tuy nhiên, thực nghiệm đã được kiểm soát rất tốt và các kết quả trong nhóm được tái hiện một cách ổn định.
Những nghiên cứu như thế này không đơn thuần là một thủ thuật gây tò mò. Chúng cung cấp một công cụ mạnh mẽ để thấu hiểu cách bộ não phân tách giữa việc "tôi đang trải nghiệm" và "tôi đang thực hiện". Trong tương lai, điều này có thể hỗ trợ đắc lực trong việc điều trị các rối loạn phân ly, liệt chức năng và các trạng thái rối loạn ý thức. Đồng thời, nó cũng buộc chúng ta phải suy ngẫm về sự mong manh của cảm giác về ý chí tự do và ranh giới thực sự của tính chủ quan nằm ở đâu.
